पूर्णमब्दं महायोगी विरहातुरमानसः
एक पूर्ण वर्ष, तो महान योगी विरहाने व्याकुळ मनाने राहिला.
बभूव सिद्धपीठानां समूहो वाञ्छितप्रदः
तेथे सिद्धपीठांचा समूह निर्माण झाला, जो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
अस्थिमालां विनिर्माय चकार कण्ठभूषणम्
त्याने हाडांची माळ तयार केली आणि ती आपल्या गळ्यात घातली.
सति प्राणेश्वरीत्युक्त्वा पुनर्मूर्च्छामवाप सः
त्याने 'सती, प्राणांची मालकीण' असे म्हणून पुन्हा शुद्ध हरपला.
स्वात्मारामः पूर्णकामो निश्चेष्टो विरहज्वरात्
स्वतःमध्ये रमलेला, सर्व इच्छा पूर्ण झालेला, विरहाच्या तापाने तो निश्चेष्ट पडला.
दृष्ट्वा देवाः समाजग्मुर्विस्मिताः शिवसन्निधिम् 4.43.
हे पाहून देव सगळे आश्चर्यचकित होऊन शंकराच्या समोर जमले.
रत्नयानेनाजगाम पद्मार्चितपदाम्बुजः
रत्नांनी मढवलेल्या रथात, ज्याचे चरण कमळ पद्मेने पूजले होते, तो आला.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो वनमालाविभूषितः
त्याच्या मुखावर हलकासा हसू आणि वनफुलांची माळ शोभत होती.
समूषुरीशसदसि लक्ष्मीकान्त प्रणम्य ते रुदन्तं बोधयामास ज्ञानीशो ज्ञानिनां गुरुम्
ईश्वरांच्या सभेत लक्ष्मीचा प्रियकर तुझ्या पाया पडला आणि रडणाऱ्या ज्ञानेश्वर, ज्ञानींच्या गुरूला समजावू लागला.
श्रीभगवानुवाच
श्रीभगवान म्हणाले:
हितमध्यात्मसारं च दुःखशोकनिकृन्तनम्
मी तुला हितकारक, आत्म्याचा सार, दुःख आणि शोक दूर करणारे सांगतो.
तथापि बोधयामि त्वां सर्वज्ञं वेधसो विधिम्
तरीही, सर्वज्ञा, विश्वनिर्माता, मी तुला समजावतो.
व्यवहारोऽस्ति लोकेषु सर्वः सर्वपरस्परम् .
सर्व जगांत सर्वांचे परस्पर व्यवहार असतात.
विष्णुमाया बलवती गुणयुक्तं प्रबाधते
विष्णूची माया फार बलवान आहे; गुणांनी युक्त होऊन ती सर्वांना व्यापते.
तत्रातीते कुतस्तानि सुदिने च समागते
गेल्या गोष्टी कुठे आहेत, आणि शुभ दिवस आला की काय होते?
सर्वाण्येतानि गण्यन्ते स्वप्नानीव विपश्चितः 4.43.
ज्ञानी लोक या सर्व गोष्टी स्वप्नासारख्या मानतात.
चेतनां कुरु भद्रं ते सतीं प्राप्स्यसि निश्चितम्
आपली चेतना जागी कर; नक्कीच तुला सती पुन्हा मिळेल.
तेजः सूर्यं महीं गन्धो तथा त्वां च सती शिव
सूर्याचे तेज, पृथ्वी, सुगंध आणि तू, सती, हे सर्व शंकरा.
नेत्राण्युन्मीलनं कृत्वा त्रिनेत्रः श्रूयतामिति कस्त्वं तेजःस्वरूपोऽसि क इमे तव सन्निधौ
डोळे उघडून त्रिनेत्र म्हणाला, 'ऐका: तू कोण आहेस, ज्याचे स्वरूप तेज आहे? आणि हे तुझ्या सोबत कोण आहेत?'
किन्नाम भवतश्चैषां कानि नामानि का सती
तुमचे आणि यांचे नावे काय आहेत? सती कोण आहे?
क्व यास्यसि क्व यास्यामि क्व गच्छन्त इमे वद
तू कुठे जाणार आहेस, मी कुठे जाऊ, आणि हे इतर कुठे चालले आहेत, मला सांग.
नेत्रनीरैस्त्रिनेत्रं तं रुदन्तं प्रसिषेच सः
त्याच्या तीन डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी रडणाऱ्या त्याला त्याने ओले केले.
बभूव सरसां श्रेष्ठं तीर्थं भुवनपावनम्
ते सरोवरांमध्ये श्रेष्ठ, जगाला पावन करणारे तीर्थ बनले.
स्थलं बभूव तपसां मुक्तिबीजं तपस्विनाम्
ते स्थान तपामुळे तपस्व्यांसाठी मुक्तीचे बीज झाले.
शृण्वतां सर्वदेवानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् शृणु शंकर वक्ष्यामि ज्ञानानंद सनातन
सर्व देव आणि शुद्ध व्रत असलेल्या ऋषी यांच्या उपस्थितीत, शंकरा, ऐक, मी तुला ज्ञान, आनंद आणि सनातनत्व सांगतो.
ज्ञानं ज्ञाननिधे शोकाद्विस्मृतोऽसि परात्पर 4.43.
ज्ञानाचा खजिना असलेल्या, शोकामुळे तू ज्ञान विसरलास, सर्वोच्चांमध्येही श्रेष्ठ.
सर्वेषां प्राकृतानां च ते बीजे सुखदुःखयोः
सर्व सृष्टीतील बीजामध्ये तुझ्यासाठी सुखदुःख निर्माण होते.
राग ऐश्वर्यकामश्च विद्वेषश्च निरन्तरम्
आसक्ती, ऐश्वर्याची इच्छा आणि सतत द्वेष हे—
हतान्येतानि सर्वाणि हते बीजे महेश्वर
महेश्वर, बीज नष्ट झाले की ही सर्व नष्ट होतात.
तत्कर्म तपसा साध्यं कर्मणा च शुभाशुभम्
ते कर्म तपाने साध्य होते, आणि शुभ-अशुभ कर्मानेही.