सदुक्तिर्वा कटूक्तिर्वा कोपः संताप एव च
कधी बोलणं गोड असतं, कधी कडवट; कधी राग, कधी दुःख येतं.
स्थौल्यं कार्श्यं च नाशश्च दृश्यादृश्यं समुद्भवम् 4.24.
जाडपणा, सडपातळपणा, नाश, दिसणारं आणि न दिसणारं असं सगळं जन्म घेतं.
सत्त्वं रजस्तम इति शरीरं त्रिगुणात्मकम्
शरीर हे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी बनलेलं असतं.
किञ्चित्सत्त्वातिरिक्तं च किञ्चिदेव रजोधिकम्
काहींमध्ये सत्त्वगुण जास्त असतो, तर काहींमध्ये रजोगुण अधिक असतो.
सत्त्वोदयाच्च मुक्तीच्छा कर्मेच्छा च रजोगुणात्
सत्त्वगुण वाढला की मुक्तीची इच्छा होते; रजोगुणामुळे कर्माची इच्छा होते.
कोपात्कटूक्तिर्नियतं कटूक्त्या शत्रुता भवेत्
राग आला की कडवट बोलणं होतं, आणि कडवट बोलण्यानं वैर निर्माण होतं.
को वा प्रियोऽप्रियः कः किं किं मित्रं को रिपुर्भवेत्
कोण आपला प्रिय, कोण अप्रिय? कोण काय आहे? कोण मित्र, कोण शत्रू होतो?
प्राणाधिकः प्रियः स्त्रीणां भर्तुः प्राणाधिका प्रिया
स्त्रियांना नवरा प्राणाहूनही प्रिय असतो; आणि नवऱ्याला बायको प्राणाहूनही प्रिय असते.
यद्गतं तद्गतं सर्वं कामदोषेण वै प्रभो
हे प्रभो, जे काही कुणाला जडलंय, ते सगळं कामदोषामुळेच आहे.
किं करोमि क्व यामीति भविता कुत्र जन्म मे
मी काय करू? कुठे जाऊ? माझं पुढचं जन्म कुठे होईल?
इत्येवमुक्त्वा जीवश्च मौनीभूतो बभूव ह
असं म्हणून जीव गप्प बसला.
स्वात्मारामो महाज्ञानी जहार चेतनामहो 4.24.
स्वतःच्या आत्म्यात रमणारा, मोठा ज्ञानी, त्यानं आपली चेतना मागे घेतली — किती अद्भुत!
क्षणेन चेतनां प्राप्य प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यतः
क्षणातच चेतना परत आली आणि तो प्राण सोडायला तयार झाला.
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम ब्राह्मणोऽर्भकः
त्याच वेळी तिथे एक तरुण ब्राह्मण आला.
सस्मितः श्यामवर्णश्च प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा
तो हसतमुख, काळ्या वर्णाचा आणि ब्रह्मतेजानं उजळलेला होता.
दृष्ट्वा तं संभ्रमेणैव दुर्वासाः प्रणनाम ह
त्याला पाहून दुर्वास मोठ्या घाईनं नमस्कार केला.
उवाच ब्राह्मणवटुर्दत्त्वा तस्मै सदाशिषम्
त्या ब्राह्मण तरुणाने त्याला नेहमी शुभाशीर्वाद देऊन बोलायला सुरुवात केली.
शिशुरूपं क्षणं स्थित्वा तमुवाच विचक्षणः
तो ज्ञानी एक क्षण बालकाचं रूप घेऊन त्याच्याशी बोलला.
शिशुरुवाच किं तत्त्वं त्वामहं विप्र पृच्छामि शोककातरम्
त्या मुलाने विचारलं — अरे ब्राह्मण, दु:खाने व्याकुळ झालेल्या तुला मी विचारतो, खरं तत्त्व काय आहे?
ब्राह्मणानां तपो धर्मस्तपःसाध्यं जगत्त्रयम्
ब्राह्मणांचं तप हेच धर्म आहे; तपामुळेच तिन्ही लोकं मिळवता येतात.
का कस्य पत्नी कः कान्तः कस्या वा भुवनत्रये
कोण कुणाची पत्नी? तिन्ही लोकांत कोण कुणाचा प्रिय आहे?
मिथ्या पत्नी तवेयं च क्षणात्तेन गताधुना 4.24.
ही जी तू पत्नी म्हणतोस, ती फक्त भास आहे; क्षणातच ती तुझ्यापासून दूर गेली.
एकानंशा च भगिनी वसुदेवसुता हरेः
ती एक अंशरूप, वसुदेवाची मुलगी आणि हरिची बहीण आहे.
कल्पे कल्पे सुन्दरी सा तव पत्नी भविष्यति
प्रत्येक युगात ती सुंदर स्त्री तुझी पत्नी होईल.
कन्दली कदलीजातिर्भविष्यति महीतले
पृथ्वीवर ती कदली, म्हणजे केळीच्या जातीची, जन्म घेईल.
कल्पान्तरे शान्तरूपा तव पत्नी भविष्य ति
दुसऱ्या युगात शांत रूप घेऊन ती तुझी पत्नी होईल.
इत्येवमुक्त्वा शीघ्रं च विप्ररूपी जनार्दनः
असं म्हणून, जनार्दन ब्राह्मणाचं रूप घेऊन लगेच निघून गेला.
मुनिः सर्वभ्रमं त्यक्त्वा तपस्यायां मनो दधे
त्या ऋषीने सर्व संभ्रम सोडून तपश्चर्येत मन लावलं.
दैत्यस्तालवनं गत्वा बभूव गर्दभाकृतिः
तो दैत्य तालवनात गेला आणि गाढवाचं रूप घेतलं.
दैत्येन्द्रो विष्णुचक्रेण प्राणांस्त्यक्त्वा सुवाञ्छितम्
दैत्यांचा राजा विष्णूच्या चक्राने घायाळ होऊन, आपल्या इच्छेप्रमाणे प्राण सोडून गेला.