मुनीन्द्रोऽपि मुनीन्द्रं तं पुरो दृष्ट्वा ससंभ्रमः
त्या ऋषीला समोर पाहून ऋषींच्या राजाच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला.
और्वो दुर्वाससं तत्र समाश्लिष्य मुदाऽन्वितः
और्वाने तिथे आनंदाने दुर्वासांना मिठी मारली.
और्व उवाच प्रौढा त्वामेव ध्यायन्ती श्रुत्वा वाचिकवक्त्रतः ।। 4.24.
और्व म्हणाले: 'ही कन्या आता प्रौढ झाली असून, तुझ्या वचनांची आठवण ठेवून नेहमी तुझाच ध्यान करते.'
अयोनिसम्भवा कन्या त्रैलोक्यं मोहितुं क्षमा
ही कन्या गर्भातून जन्मलेली नाही, तरी तिला तीनही लोकांना मोहात पाडण्याची ताकद आहे.
अतीव कलहाविष्टा कोपेन कटुभाषिणी
ती अत्यंत भांडखोर असून, रागाच्या भरात कडवट बोलते.
और्वस्य वचनं श्रुत्वा हर्षशोकान्वितो मुनिः
और्वाचे बोल ऐकून त्या ऋषीच्या मनात आनंद आणि दुःख दोन्हीही उमटले.
शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम्
तिचा चेहरा शरद ऋतूच्या पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा आणि डोळे शरदातील कमळासारखे होते.
नवयौवनसंयुक्तां पश्यन्तीं वक्रचक्षुषा
ती नवयौवनाने भरलेली असून, वाकड्या नजरेने पाहत होती.
मुनिर्मुमोह तां दृष्ट्वा कामबाणप्रपीडितः
तिला पाहून, कामबाणांनी विद्ध झालेला तो ऋषी मोहात पडला.
दुर्वासा उवाच व्यवधानं तपस्यायाः सततं मोहकारणम्
दुर्वास म्हणाले: 'तपश्चर्येतील अडथळा नेहमीच मोहाचे कारण असते.'
कारागारे च संसारे दुर्वहं निगडं परम्
संसाररूपी कारागृहात, सर्वांत जड बेडी म्हणजे सहन करायला कठीण अशी आहे.
सङ्गिच्छायातिरिक्तं च कर्मभोगात्परात्परम्
कर्माच्या फळांचा उपभोग सोडून, संगाची इच्छा हाच सर्वांत मोठा बंध आहे.
आदेहं सङ्गिनी छाया भोगान्तं भोग एव च 4.24.
हे शरीर जणू सावलीसारखं सोबत असतं, आणि भोगांचाही शेवट होतो.
मतिश्चैवावशीलान्ता सुखी जन्मनिजन्मनि
मन जरी सुखाचं कारण असलं, तरी प्रत्येक जन्मात त्यालाही मर्यादा येते.
यावच्च जीविनो जन्म तावद्भोगः सुखावहः
जिवंत प्राणी जन्म घेतो तोपर्यंत सुख देणारे भोग चालूच राहतात.
ध्यायतः कृष्णपादाब्जं मम विघ्नो बभूव ह
मी कृष्णाच्या कमळपदांचा ध्यान करत असताना, मला एक अडथळा आला.
पुंश्चल्या सह शृङ्गारं दृष्ट्वा दैत्यस्य मन्मनः
त्या दैत्याचं मन वेश्यासोबतच्या कामात गुंतलेलं पाहिलं—
किं त्वहं तव कन्यायाः कटूक्तिशतकं मुने
पण, ऋषीवर, मी तुमच्या मुलीकडून शंभर कठोर शब्द ऐकले आहेत.
तवाज्ञां मस्तके कृत्वा ग्रहीष्यामि सुतां तव
तुमचं आदेश मी डोक्यावर घेतो आणि तुमची मुलगी स्वीकारतो.
रहस्युपस्थितां कामात्पुंश्चलीं चेज्जितेन्द्रियः
ज्याने आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, तो जर वासनेने वेश्येसोबत गुप्तपणे एकत्र आला—
इत्येवमुक्त्वा दुर्वासा विरराम मुनेः पुरः
असं म्हणून दुर्वासांनी त्या ऋषीसमोर बोलणं थांबवलं.
स्वस्तीत्युवाच दुर्वासा मुनिश्च यौतुकं ददौ 4.24.
दुर्वासांनी 'कल्याण होवो' असं म्हटलं आणि ऋषींनी विवाहदक्षिणा दिली.
मूर्च्छामवाप स मुनिः स्वकन्याविरहातुरः
स्वतःच्या मुलीपासून दूर झाल्याने तो ऋषी शुद्ध हरपला.
क्षणेन चेतनां प्राप्य बोधयामास कन्यकाम्
क्षणात शुद्धीवर येऊन त्याने आपल्या मुलीला जागं केलं.
और्व उवाच हितं सत्यं च वेदोक्तं परिणामसुखावहम्
और्व म्हणाले: जे हितकारक, सत्य आणि वेदांनी सांगितलेलं आहे, ते शेवटी सुख देतं.
स्वकान्तश्च परो बन्धुरिह लोके परत्र च
आपला प्रियजन आणि दुसऱ्याचा मित्र या जगात आणि पुढच्या जन्मातही असतात.
देवपूजा व्रतं दानं तपश्चानशनं जपः
देवतांची पूजा, व्रत, दान, तप, उपवास आणि जप—
प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च ब्राह्मणातिथिसेवनम्
पृथ्वीची प्रदक्षिणा आणि ब्राह्मण व पाहुण्यांची सेवा—
किमेतैः पतिभक्ताया अभक्तायाश्च भारते पतिसेवा परो धर्मः सर्वशास्त्रेषु पठ्यते
हे सर्व पतीभक्त किंवा अभक्त स्त्रीसाठी काय उपयोग, भारत? सर्व शास्त्रांत पतीची सेवा हाच श्रेष्ठ धर्म सांगितला आहे.
स्वप्रज्ञानेन सततं कान्तं नारायणाधिकम्
स्वतःच्या बुद्धीने स्त्रीने नेहमी आपल्या पतीला नारायणाहून कमी समजू नये.