तिलोत्तमे भारते त्वं बाणपुत्री भविष्यसि
तिलोत्तमा, भारतात तु बाणाची मुलगी होशील.
इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्विरराम महामुने
असं म्हणून तो ऋषी शांत झाला, हे महर्षे.
इत्युक्तं सर्ववृत्तान्तं दैत्यस्य खरजन्मनः 4.23.
अशा प्रकारे गाढव म्हणून जन्मलेल्या त्या दैत्याची सर्व कथा सांगितली आहे.
नारायण उवाच अहोऽस्य दारसंयोगः कथं तदूर्ध्वरेतसः
नारायण म्हणाले — ज्याने ब्रह्मचर्य व्रत घेतले होते, त्याला पत्नी कशी मिळाली?
दृष्ट्वा तयोश्च शृङ्गारं मुनिः कामी बभूव ह
त्यांच्या प्रेमळ संगाचा साक्षीदार झाल्यावर, त्या ऋषींच्या मनातही इच्छा जागी झाली.
सहसा तस्य हृदये बभूव सुरते स्पृहा
अचानक, त्याच्या हृदयात संगाची तीव्र ओढ निर्माण झाली.
एतस्मिन्नन्तरे तेन पथा याति मुनीश्वरः
त्याच वेळी, तो महान ऋषी त्या वाटेने जात होता.
ऊरूद्भवो ब्रह्मणश्च पुरा कल्पे तपस्यतः
पूर्वीच्या कल्पात, ब्रह्मदेव तप करत असताना, त्याच्या मांडीपासून एक जन्म झाला.
तस्य जानूद्भवा कन्या कन्दली नाम विश्रुता
त्याच्या गुडघ्यातून कंदली नावाची सुप्रसिद्ध कन्या जन्माला आली.
ससुतो हि मुनिश्रेष्ठो मुनेर्दुर्वाससः पुरः
तो श्रेष्ठ ऋषी आपल्या मुलासह दुर्वास ऋषींच्या समोर उभा राहिला.
मुनीन्द्रोऽपि मुनीन्द्रं तं पुरो दृष्ट्वा ससंभ्रमः
त्या ऋषीला समोर पाहून ऋषींच्या राजाच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला.
और्वो दुर्वाससं तत्र समाश्लिष्य मुदाऽन्वितः
और्वाने तिथे आनंदाने दुर्वासांना मिठी मारली.
और्व उवाच प्रौढा त्वामेव ध्यायन्ती श्रुत्वा वाचिकवक्त्रतः ।। 4.24.
और्व म्हणाले: 'ही कन्या आता प्रौढ झाली असून, तुझ्या वचनांची आठवण ठेवून नेहमी तुझाच ध्यान करते.'
अयोनिसम्भवा कन्या त्रैलोक्यं मोहितुं क्षमा
ही कन्या गर्भातून जन्मलेली नाही, तरी तिला तीनही लोकांना मोहात पाडण्याची ताकद आहे.
अतीव कलहाविष्टा कोपेन कटुभाषिणी
ती अत्यंत भांडखोर असून, रागाच्या भरात कडवट बोलते.
और्वस्य वचनं श्रुत्वा हर्षशोकान्वितो मुनिः
और्वाचे बोल ऐकून त्या ऋषीच्या मनात आनंद आणि दुःख दोन्हीही उमटले.
शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम्
तिचा चेहरा शरद ऋतूच्या पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा आणि डोळे शरदातील कमळासारखे होते.
नवयौवनसंयुक्तां पश्यन्तीं वक्रचक्षुषा
ती नवयौवनाने भरलेली असून, वाकड्या नजरेने पाहत होती.
मुनिर्मुमोह तां दृष्ट्वा कामबाणप्रपीडितः
तिला पाहून, कामबाणांनी विद्ध झालेला तो ऋषी मोहात पडला.
दुर्वासा उवाच व्यवधानं तपस्यायाः सततं मोहकारणम्
दुर्वास म्हणाले: 'तपश्चर्येतील अडथळा नेहमीच मोहाचे कारण असते.'
कारागारे च संसारे दुर्वहं निगडं परम्
संसाररूपी कारागृहात, सर्वांत जड बेडी म्हणजे सहन करायला कठीण अशी आहे.
सङ्गिच्छायातिरिक्तं च कर्मभोगात्परात्परम्
कर्माच्या फळांचा उपभोग सोडून, संगाची इच्छा हाच सर्वांत मोठा बंध आहे.
आदेहं सङ्गिनी छाया भोगान्तं भोग एव च 4.24.
हे शरीर जणू सावलीसारखं सोबत असतं, आणि भोगांचाही शेवट होतो.
मतिश्चैवावशीलान्ता सुखी जन्मनिजन्मनि
मन जरी सुखाचं कारण असलं, तरी प्रत्येक जन्मात त्यालाही मर्यादा येते.
यावच्च जीविनो जन्म तावद्भोगः सुखावहः
जिवंत प्राणी जन्म घेतो तोपर्यंत सुख देणारे भोग चालूच राहतात.
ध्यायतः कृष्णपादाब्जं मम विघ्नो बभूव ह
मी कृष्णाच्या कमळपदांचा ध्यान करत असताना, मला एक अडथळा आला.
पुंश्चल्या सह शृङ्गारं दृष्ट्वा दैत्यस्य मन्मनः
त्या दैत्याचं मन वेश्यासोबतच्या कामात गुंतलेलं पाहिलं—
किं त्वहं तव कन्यायाः कटूक्तिशतकं मुने
पण, ऋषीवर, मी तुमच्या मुलीकडून शंभर कठोर शब्द ऐकले आहेत.
तवाज्ञां मस्तके कृत्वा ग्रहीष्यामि सुतां तव
तुमचं आदेश मी डोक्यावर घेतो आणि तुमची मुलगी स्वीकारतो.
रहस्युपस्थितां कामात्पुंश्चलीं चेज्जितेन्द्रियः
ज्याने आपल्या इंद्रियांना जिंकले आहे, तो जर वासनेने वेश्येसोबत गुप्तपणे एकत्र आला—