क्षमापराधं भगवन्कृपां कुरु कृपानिधे
माझ्या चुकांना माफ कर, भगवन्, दयाळू अस, दयेसागर.
इत्येवमुक्त्वा दैत्येन्द्रो रुरोदोच्चैः पुरो मुनेः
असं म्हणून दैत्यांचा राजा त्या ऋषीसमोर मोठ्याने रडू लागला.
तिलोत्तमोवाच विधिसृष्टौ च सर्वेषां मूढा स्त्रीजातिरेव च ।। 4.23.
तिलोत्तमा म्हणाली — विधीने निर्माण केलेल्या या जगात सर्वांत मूर्ख जन्म म्हणजे स्त्रीजन्म.
ततोऽतिमत्ता कुलटा सदा कामातुरा परा
म्हणूनच जी स्त्री वाईट वागणारी आणि कामात अडकलेली असते, ती नेहमीच अतिशय वासनेने भरलेली असते.
इत्युक्त्वा रोदनं कृत्वा जगाम शरणं मुनेः तयोर्दृष्ट्वा च वैकल्यं बभूव करुणा मुनेः
असं म्हणून ती रडत रडत त्या ऋषींच्या आश्रयाला गेली; त्यांची दु:ख पाहून ऋषींच्या मनात दया आली.
दुर्वासा उवाच सत्कीर्तिरपकीर्तिर्वा प्राक्तनप्रभवा ध्रुवम्
दुर्वासा म्हणाले — चांगली कीर्ती असो वा वाईट, ती नेहमीच पूर्वीच्या कर्मांमुळे मिळते.
विष्णुभक्तबलेः पुत्रः सद्वंशप्रभवो जनः
जो विष्णूभक्त बळीचा मुलगा आणि चांगल्या घराण्यात जन्मलेला आहे —
जनकस्य स्वभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितम्
वडिलांचा स्वभाव नक्कीच मुलांमध्ये राहतो.
संप्राप्य गार्दभीं योनिं वत्स निर्वाणतां व्रज
गाढवीच्या पोटी जन्म घेऊन, बाळा, तुला शेवटी मुक्ती मिळेल.
वृन्दारण्यं तालवनं व्रज शीघ्रं व्रजान्तिकम्
वृंदावनात, ताडांच्या बागेत, लवकर जा, व्रजाजवळ जा.
तिलोत्तमे भारते त्वं बाणपुत्री भविष्यसि
तिलोत्तमा, भारतात तु बाणाची मुलगी होशील.
इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्विरराम महामुने
असं म्हणून तो ऋषी शांत झाला, हे महर्षे.
इत्युक्तं सर्ववृत्तान्तं दैत्यस्य खरजन्मनः 4.23.
अशा प्रकारे गाढव म्हणून जन्मलेल्या त्या दैत्याची सर्व कथा सांगितली आहे.
नारायण उवाच अहोऽस्य दारसंयोगः कथं तदूर्ध्वरेतसः
नारायण म्हणाले — ज्याने ब्रह्मचर्य व्रत घेतले होते, त्याला पत्नी कशी मिळाली?
दृष्ट्वा तयोश्च शृङ्गारं मुनिः कामी बभूव ह
त्यांच्या प्रेमळ संगाचा साक्षीदार झाल्यावर, त्या ऋषींच्या मनातही इच्छा जागी झाली.
सहसा तस्य हृदये बभूव सुरते स्पृहा
अचानक, त्याच्या हृदयात संगाची तीव्र ओढ निर्माण झाली.
एतस्मिन्नन्तरे तेन पथा याति मुनीश्वरः
त्याच वेळी, तो महान ऋषी त्या वाटेने जात होता.
ऊरूद्भवो ब्रह्मणश्च पुरा कल्पे तपस्यतः
पूर्वीच्या कल्पात, ब्रह्मदेव तप करत असताना, त्याच्या मांडीपासून एक जन्म झाला.
तस्य जानूद्भवा कन्या कन्दली नाम विश्रुता
त्याच्या गुडघ्यातून कंदली नावाची सुप्रसिद्ध कन्या जन्माला आली.
ससुतो हि मुनिश्रेष्ठो मुनेर्दुर्वाससः पुरः
तो श्रेष्ठ ऋषी आपल्या मुलासह दुर्वास ऋषींच्या समोर उभा राहिला.
मुनीन्द्रोऽपि मुनीन्द्रं तं पुरो दृष्ट्वा ससंभ्रमः
त्या ऋषीला समोर पाहून ऋषींच्या राजाच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला.
और्वो दुर्वाससं तत्र समाश्लिष्य मुदाऽन्वितः
और्वाने तिथे आनंदाने दुर्वासांना मिठी मारली.
और्व उवाच प्रौढा त्वामेव ध्यायन्ती श्रुत्वा वाचिकवक्त्रतः ।। 4.24.
और्व म्हणाले: 'ही कन्या आता प्रौढ झाली असून, तुझ्या वचनांची आठवण ठेवून नेहमी तुझाच ध्यान करते.'
अयोनिसम्भवा कन्या त्रैलोक्यं मोहितुं क्षमा
ही कन्या गर्भातून जन्मलेली नाही, तरी तिला तीनही लोकांना मोहात पाडण्याची ताकद आहे.
अतीव कलहाविष्टा कोपेन कटुभाषिणी
ती अत्यंत भांडखोर असून, रागाच्या भरात कडवट बोलते.
और्वस्य वचनं श्रुत्वा हर्षशोकान्वितो मुनिः
और्वाचे बोल ऐकून त्या ऋषीच्या मनात आनंद आणि दुःख दोन्हीही उमटले.
शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम्
तिचा चेहरा शरद ऋतूच्या पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा आणि डोळे शरदातील कमळासारखे होते.
नवयौवनसंयुक्तां पश्यन्तीं वक्रचक्षुषा
ती नवयौवनाने भरलेली असून, वाकड्या नजरेने पाहत होती.
मुनिर्मुमोह तां दृष्ट्वा कामबाणप्रपीडितः
तिला पाहून, कामबाणांनी विद्ध झालेला तो ऋषी मोहात पडला.
दुर्वासा उवाच व्यवधानं तपस्यायाः सततं मोहकारणम्
दुर्वास म्हणाले: 'तपश्चर्येतील अडथळा नेहमीच मोहाचे कारण असते.'