ध्यायतश्चरणांभोजं कृष्णस्य परमात्मनः कामात्मनोर्न हि ज्ञानं कामेन हतचेतसोः
कृष्ण परमात्म्याच्या चरणकमळांचे ध्यान करत असताना, ज्यांच्या मनावर वासना जिंकते, त्यांना ज्ञान राहत नाही.
सहसा चेतनां प्राप्य प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा
अचानक चेतना परत येऊन, ब्रह्मतेजाने उजळून निघाले.
दिवानिशं न जानन्तौ संयुक्तौ काममोहितौ 4.23.
वासनेच्या मोहात दोघेही एकत्र रमले होते, त्यांना दिवस-रात्र कळतच नव्हते.
उवाच तौ विहारान्ते रक्तपङ्कजलोचनः
त्यांच्या क्रीडेच्या शेवटी, कमळासारख्या लाल डोळ्यांनी तो त्यांना बोलला.
दुर्वासा उवाच भक्तप्रधानस्य बलेः पुत्रः पशुसमप्रभः
दुर्वास म्हणाले, "भक्तिप्रधान बलीचा पुत्र पशूसारखा तेजस्वी आहे."
देवो वा मानवो वाऽपि दैत्यगन्धर्वराक्षसाः
तो देव असो, माणूस असो, दैत्य, गंधर्व किंवा राक्षस असो—
ज्ञानलज्जाविहीना च खरजातिर्विशेषतः
ज्ञान आणि लाज ज्यांच्यात नाही, विशेषतः गाढवांच्या जातीमध्ये हे अधिक दिसते.
तिलोत्तमे त्वमुत्तिष्ठ लज्जाहीना च पुंश्चली
पण तु, तिलोत्तमा, उठ — तु लाज नसलेली आणि चंचल वागणारी आहेस.
इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तस्थौ तत्र रुषा ज्वलन्
असं म्हणून तो ऋषी तिथेच रागाने उभा राहिला.
साहसिक उवाच हुताशनस्त्वं सूर्यश्च सृष्टिस्थित्यन्तकारकः
साहसिक म्हणाला — तु अग्नी आहेस, तु सूर्य आहेस, सृष्टी, स्थिती आणि संहार करणारा आहेस.
क्षमापराधं भगवन्कृपां कुरु कृपानिधे
माझ्या चुकांना माफ कर, भगवन्, दयाळू अस, दयेसागर.
इत्येवमुक्त्वा दैत्येन्द्रो रुरोदोच्चैः पुरो मुनेः
असं म्हणून दैत्यांचा राजा त्या ऋषीसमोर मोठ्याने रडू लागला.
तिलोत्तमोवाच विधिसृष्टौ च सर्वेषां मूढा स्त्रीजातिरेव च ।। 4.23.
तिलोत्तमा म्हणाली — विधीने निर्माण केलेल्या या जगात सर्वांत मूर्ख जन्म म्हणजे स्त्रीजन्म.
ततोऽतिमत्ता कुलटा सदा कामातुरा परा
म्हणूनच जी स्त्री वाईट वागणारी आणि कामात अडकलेली असते, ती नेहमीच अतिशय वासनेने भरलेली असते.
इत्युक्त्वा रोदनं कृत्वा जगाम शरणं मुनेः तयोर्दृष्ट्वा च वैकल्यं बभूव करुणा मुनेः
असं म्हणून ती रडत रडत त्या ऋषींच्या आश्रयाला गेली; त्यांची दु:ख पाहून ऋषींच्या मनात दया आली.
दुर्वासा उवाच सत्कीर्तिरपकीर्तिर्वा प्राक्तनप्रभवा ध्रुवम्
दुर्वासा म्हणाले — चांगली कीर्ती असो वा वाईट, ती नेहमीच पूर्वीच्या कर्मांमुळे मिळते.
विष्णुभक्तबलेः पुत्रः सद्वंशप्रभवो जनः
जो विष्णूभक्त बळीचा मुलगा आणि चांगल्या घराण्यात जन्मलेला आहे —
जनकस्य स्वभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितम्
वडिलांचा स्वभाव नक्कीच मुलांमध्ये राहतो.
संप्राप्य गार्दभीं योनिं वत्स निर्वाणतां व्रज
गाढवीच्या पोटी जन्म घेऊन, बाळा, तुला शेवटी मुक्ती मिळेल.
वृन्दारण्यं तालवनं व्रज शीघ्रं व्रजान्तिकम्
वृंदावनात, ताडांच्या बागेत, लवकर जा, व्रजाजवळ जा.
तिलोत्तमे भारते त्वं बाणपुत्री भविष्यसि
तिलोत्तमा, भारतात तु बाणाची मुलगी होशील.
इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्विरराम महामुने
असं म्हणून तो ऋषी शांत झाला, हे महर्षे.
इत्युक्तं सर्ववृत्तान्तं दैत्यस्य खरजन्मनः 4.23.
अशा प्रकारे गाढव म्हणून जन्मलेल्या त्या दैत्याची सर्व कथा सांगितली आहे.
नारायण उवाच अहोऽस्य दारसंयोगः कथं तदूर्ध्वरेतसः
नारायण म्हणाले — ज्याने ब्रह्मचर्य व्रत घेतले होते, त्याला पत्नी कशी मिळाली?
दृष्ट्वा तयोश्च शृङ्गारं मुनिः कामी बभूव ह
त्यांच्या प्रेमळ संगाचा साक्षीदार झाल्यावर, त्या ऋषींच्या मनातही इच्छा जागी झाली.
सहसा तस्य हृदये बभूव सुरते स्पृहा
अचानक, त्याच्या हृदयात संगाची तीव्र ओढ निर्माण झाली.
एतस्मिन्नन्तरे तेन पथा याति मुनीश्वरः
त्याच वेळी, तो महान ऋषी त्या वाटेने जात होता.
ऊरूद्भवो ब्रह्मणश्च पुरा कल्पे तपस्यतः
पूर्वीच्या कल्पात, ब्रह्मदेव तप करत असताना, त्याच्या मांडीपासून एक जन्म झाला.
तस्य जानूद्भवा कन्या कन्दली नाम विश्रुता
त्याच्या गुडघ्यातून कंदली नावाची सुप्रसिद्ध कन्या जन्माला आली.
ससुतो हि मुनिश्रेष्ठो मुनेर्दुर्वाससः पुरः
तो श्रेष्ठ ऋषी आपल्या मुलासह दुर्वास ऋषींच्या समोर उभा राहिला.