भीमस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः
तो भीषण, तीन पायांचा, तीन डोक्यांचा, सहा हातांचा आणि नऊ डोळ्यांचा आहे.
मन्दाग्निस्तस्य जनको मन्दाग्नेर्जनकास्त्रयः
मंदाग्नी हे त्याचं मूळ कारण आहे; आणि मंदाग्नीची तीन कारणं आहेत —
वायुजः पित्तजश्चैव श्लेष्मजश्च तथैव च 1.16.
वातामुळे, पित्तामुळे आणि कफामुळे अशी तीनही कारणं आहेत.
पाण्डुश्च कामलः कुष्ठः शोथः प्लीहा च शूलकः
पांडू, कामला, कुष्ठ, शोथ, प्लीहा आणि शूलक —
मूत्रकृच्छ्रश्च गुल्मश्च रक्तदोषविकारजः
मूत्रासंबंधी आजार, पोटात गाठ येणे आणि रक्तदोषामुळे होणारे विकार,
भ्रमरी सन्निपातश्च विषूची दारुणी सति
भ्रमरी, तिन्ही दोषांचा त्रास आणि विषूची नावाचा कठीण आजार,
मृत्युकन्यासुताश्चैते जरा तस्याश्च कन्यका
हे सर्व मृत्यूच्या कन्या आहेत आणि जरा ही त्यांची कन्या आहे.
एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयतम्
हे सर्व ज्याला योग्य उपाय माहीत आहेत आणि जो संयमी आहे, त्याच्याजवळ जात नाहीत.
चक्षुर्जलं च व्यायामः पादाधस्तैलमर्दनम्
डोळ्यांना पाणी घालणे, व्यायाम करणे आणि पायांना तेल लावून मालिश करणे,
वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवां स्वल्पां करोति यः
वसंत ऋतूत जो मोकळ्या हवेत फिरतो आणि अग्नीचा थोडाच उपयोग करतो,
खातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दनद्रवम् नोपयाति जरा तं च निदाघेऽनिलसेवकम्
खड्ड्यातील थंड पाण्याने स्नान करणे, चंदनाचा लेप लावणे—आणि उन्हाळ्यात वाऱ्याचा स्पर्श टाळणारा, त्याच्याकडे जरा येत नाही.
प्रावृष्युष्णोदकस्नायी घनतोयं न सेवते
पावसाळ्यात जो कोमट पाण्याने स्नान करतो आणि जड पाणी वापरत नाही,
शरद्रौद्रं न गृह्णाति भ्रमणं तत्र वर्जयेत् 1.16.
शरद ऋतूत तो कठोरपणा टाळतो आणि त्या काळात बाहेर फिरणे सोडतो.
खातस्नायी च हेमन्ते काले वह्निं च सेवते
हिवाळ्यात जो खड्ड्यात स्नान करतो आणि अग्नीचा उपयोग करतो,
शिशिरेंऽशुकवह्निं च नवोष्णान्नं च सेवते
शिशिर ऋतूत तो सूर्य आणि अग्नीचा उपयोग करतो आणि ताजे गरम अन्न खातो.
सद्योमांसं नवान्नं च बालास्त्रीक्षीरभोजनम्
ताजे मांस, नवीन तांदळाचे अन्न आणि तरुण स्त्रीचे दूध घेतले जाते.
भुङ्क्ते सदन्नं क्षुत्काले तृष्णायां पीयते जलम्
भूक लागली असता तो चांगले अन्न खातो आणि तहान लागली असता पाणी पितो.
दधि हैयङ्गवीनं च नवनीतं तथा गुडम्
दही, साजूक तूप, ताजे लोणी आणि गूळ,
शुष्कमांसं स्त्रियं वृद्धां बालार्कं तरुणं दधि
सुकं मांस, वृद्ध स्त्री, कोवळा सूर्य आणि जुने दही,
रात्रौ ये दधि सेवन्ते पुंश्चलीश्च रजस्वलाः
रात्री जे दही खातात, तसेच वेश्यांमध्ये आणि मासिक पाळीत असणाऱ्या स्त्रियांमध्ये,
रजस्वला च कुलटा चावीरा जारदूतिका
मासिक पाळीत असणारी स्त्री, वेश्या, वंध्या आणि वृद्ध दासी,
यो हि तासामन्नभोजी ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
जो त्यांच्या सोबत अन्न खातो, तो ब्रह्महत्येचा पापी होतो.
पापानां व्याधिभिः सार्द्धं मित्रता सन्ततं ध्रुवम् 1.16.
पाप आणि आजार हे नेहमी एकत्रच असतात; त्यांचं नातं कायमचं आणि निश्चित असतं.
पापेन जायते व्याधिः पापेन जायते जरा
पापामुळे आजार येतो; पापामुळेच म्हातारपण येतं.
तस्मात्पापं महावैरं दोषबीजममङ्गलम्
म्हणून पाप हा मोठा शत्रू आहे, दोषांचं मूळ आहे आणि अशुभ आहे.
स्वधर्माचारयुक्तं च दीक्षितं हरिसेवकम्
जो माणूस आपलं कर्तव्य आणि वर्तन पाळतो, दीक्षा घेतलेली असते आणि हरिची सेवा करतो,
व्रतोपवासयुक्तं च सदा तीर्थनिषेवकम्
जो नेहमी व्रत, उपवास करतो आणि तीर्थक्षेत्रांना भेट देतो,
एताञ्जरा न सेवेत व्याधिसंघश्च दुर्जयः
अशा माणसाला म्हातारपण आणि जिंकता न येणारे आजार लागत नाहीत.
ज्वरस्य सर्वरोगाणां जनकः कथितः सति
सगळ्या आजारांचा मूळ ताप आहे असं सांगितलं जातं.
एते यथा सं चरन्ति स्वयं यान्ति च देहिषु
हे आजार जसे फिरतात तसेच ते शरीरातही प्रवेश करतात.