चकार सहदेवश्च व्याधिसिन्धुविमर्दनम्
सहदेवाने 'रोगांच्या समुद्राचा नाश करणारा' असा ग्रंथ लिहिला.
च्यवनो जीवदानं च चकार भगवानृषिः
भगवान ऋषी च्यवन यांनी 'जीवन देणारा' असा ग्रंथ तयार केला.
सर्वसारं चन्द्रसुतो जाबालस्तन्त्रसारकम् 1.16.
चंद्राचा पुत्राने 'सर्वांचा सार' हा ग्रंथ केला आणि जाबालाने 'तंत्रांचा सार' लिहिला.
पैलो निदानं करथस्तन्त्रं सर्वधरं परम्
पैलाने 'निदान' हा ग्रंथ केला आणि करथाने 'सर्वांचा आधार' असा श्रेष्ठ ग्रंथ लिहिला.
चिकित्साशास्त्रबीजानि त न्त्राण्येतानि षोडश
ही सोळा तंत्रे म्हणजेच चिकित्सा शास्त्राची मूळ बीजे आहेत.
मथित्वा ज्ञानमन्त्रेणैवायुर्वेदपयोनिधिम्
ज्ञानाच्या मंत्राने आयुर्वेदाचा सागर मथून,
एतानि क्रमशो दृष्ट्वा दिव्यां भास्करसंहिताम्
ही सर्व तंत्रे एकामागोमाग पाहून, दिव्य 'भास्करसंहिता' तयार झाली.
व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः
रोगाचं खरं स्वरूप ओळखणं आणि वेदना कमी करणं —
आयुर्वेदस्य विज्ञाता चिकित्सासु यथार्थवित्
जो आयुर्वेद जाणतो आणि योग्य उपचारात निपुण आहे, तोच खरा जाणकार आहे.
जनकः सर्वरोगाणां दुर्वारो दारुणो ज्वरः
सर्व रोगांचा मूळ कारण म्हणजे ज्वर, जो थांबवायला कठीण आणि भयंकर आहे.
भीमस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः
तो भीषण, तीन पायांचा, तीन डोक्यांचा, सहा हातांचा आणि नऊ डोळ्यांचा आहे.
मन्दाग्निस्तस्य जनको मन्दाग्नेर्जनकास्त्रयः
मंदाग्नी हे त्याचं मूळ कारण आहे; आणि मंदाग्नीची तीन कारणं आहेत —
वायुजः पित्तजश्चैव श्लेष्मजश्च तथैव च 1.16.
वातामुळे, पित्तामुळे आणि कफामुळे अशी तीनही कारणं आहेत.
पाण्डुश्च कामलः कुष्ठः शोथः प्लीहा च शूलकः
पांडू, कामला, कुष्ठ, शोथ, प्लीहा आणि शूलक —
मूत्रकृच्छ्रश्च गुल्मश्च रक्तदोषविकारजः
मूत्रासंबंधी आजार, पोटात गाठ येणे आणि रक्तदोषामुळे होणारे विकार,
भ्रमरी सन्निपातश्च विषूची दारुणी सति
भ्रमरी, तिन्ही दोषांचा त्रास आणि विषूची नावाचा कठीण आजार,
मृत्युकन्यासुताश्चैते जरा तस्याश्च कन्यका
हे सर्व मृत्यूच्या कन्या आहेत आणि जरा ही त्यांची कन्या आहे.
एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयतम्
हे सर्व ज्याला योग्य उपाय माहीत आहेत आणि जो संयमी आहे, त्याच्याजवळ जात नाहीत.
चक्षुर्जलं च व्यायामः पादाधस्तैलमर्दनम्
डोळ्यांना पाणी घालणे, व्यायाम करणे आणि पायांना तेल लावून मालिश करणे,
वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवां स्वल्पां करोति यः
वसंत ऋतूत जो मोकळ्या हवेत फिरतो आणि अग्नीचा थोडाच उपयोग करतो,
खातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दनद्रवम् नोपयाति जरा तं च निदाघेऽनिलसेवकम्
खड्ड्यातील थंड पाण्याने स्नान करणे, चंदनाचा लेप लावणे—आणि उन्हाळ्यात वाऱ्याचा स्पर्श टाळणारा, त्याच्याकडे जरा येत नाही.
प्रावृष्युष्णोदकस्नायी घनतोयं न सेवते
पावसाळ्यात जो कोमट पाण्याने स्नान करतो आणि जड पाणी वापरत नाही,
शरद्रौद्रं न गृह्णाति भ्रमणं तत्र वर्जयेत् 1.16.
शरद ऋतूत तो कठोरपणा टाळतो आणि त्या काळात बाहेर फिरणे सोडतो.
खातस्नायी च हेमन्ते काले वह्निं च सेवते
हिवाळ्यात जो खड्ड्यात स्नान करतो आणि अग्नीचा उपयोग करतो,
शिशिरेंऽशुकवह्निं च नवोष्णान्नं च सेवते
शिशिर ऋतूत तो सूर्य आणि अग्नीचा उपयोग करतो आणि ताजे गरम अन्न खातो.
सद्योमांसं नवान्नं च बालास्त्रीक्षीरभोजनम्
ताजे मांस, नवीन तांदळाचे अन्न आणि तरुण स्त्रीचे दूध घेतले जाते.
भुङ्क्ते सदन्नं क्षुत्काले तृष्णायां पीयते जलम्
भूक लागली असता तो चांगले अन्न खातो आणि तहान लागली असता पाणी पितो.
दधि हैयङ्गवीनं च नवनीतं तथा गुडम्
दही, साजूक तूप, ताजे लोणी आणि गूळ,
शुष्कमांसं स्त्रियं वृद्धां बालार्कं तरुणं दधि
सुकं मांस, वृद्ध स्त्री, कोवळा सूर्य आणि जुने दही,
रात्रौ ये दधि सेवन्ते पुंश्चलीश्च रजस्वलाः
रात्री जे दही खातात, तसेच वेश्यांमध्ये आणि मासिक पाळीत असणाऱ्या स्त्रियांमध्ये,