स ईशश्चतुरो वेदान्ससृजे मङ्गलालयान्
त्यानेच चार वेद निर्माण केले, जे मंगलाचे घर आहेत.
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान्दृष्ट्वा वेदान्प्रजापतिः
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद असे वेद पाहून प्रजापतीने
कृत्वा तु पञ्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभुः 1.16.
पाचवा वेद तयार करून तो प्रभूने भास्कराला दिला.
भास्करश्च स्वशिष्येभ्य आयुर्वेदं स्वसंहिताम्
भास्कराने आपल्या शिष्यांना स्वतःची संहिता असलेला आयुर्वेद दिला.
तेषां नामानि विदुषां तन्त्राणि तत्कृतानि च
त्या विद्वानांची नावे आणि त्यांनी लिहिलेली तंत्रे सर्वांना माहीत आहेत.
धन्वन्तरिर्दिवो दासः काशीराजोऽश्विनीसुतौ
धन्वंतरि, दिवो दास, काशीचा राजा आणि अश्विनीचे पुत्र.
जाबालो जाजलिः पैलः करथोऽगस्त्य एव च
जाबाल, जाजलि, पैल, करथ आणि अगस्त्य हे —
चिकित्सातत्त्वविज्ञानं नाम तन्त्रं मनोहरम्
चिकित्सेचं खरे तत्त्व सांगणारं आणि मनाला आनंद देणारं एक ग्रंथ आहे.
चिकित्सादर्पणं नाम दिवोदासश्चकार सः
दिवोदासाने 'चिकित्सादर्पण' नावाचा ग्रंथ लिहिला.
चिकित्सासारतन्त्रं च श्रमघ्नं चाश्विनीसुतौ
अश्विनी कुमारांनी 'चिकित्सासार' नावाचा, श्रम दूर करणारा ग्रंथ तयार केला.
चकार सहदेवश्च व्याधिसिन्धुविमर्दनम्
सहदेवाने 'रोगांच्या समुद्राचा नाश करणारा' असा ग्रंथ लिहिला.
च्यवनो जीवदानं च चकार भगवानृषिः
भगवान ऋषी च्यवन यांनी 'जीवन देणारा' असा ग्रंथ तयार केला.
सर्वसारं चन्द्रसुतो जाबालस्तन्त्रसारकम् 1.16.
चंद्राचा पुत्राने 'सर्वांचा सार' हा ग्रंथ केला आणि जाबालाने 'तंत्रांचा सार' लिहिला.
पैलो निदानं करथस्तन्त्रं सर्वधरं परम्
पैलाने 'निदान' हा ग्रंथ केला आणि करथाने 'सर्वांचा आधार' असा श्रेष्ठ ग्रंथ लिहिला.
चिकित्साशास्त्रबीजानि त न्त्राण्येतानि षोडश
ही सोळा तंत्रे म्हणजेच चिकित्सा शास्त्राची मूळ बीजे आहेत.
मथित्वा ज्ञानमन्त्रेणैवायुर्वेदपयोनिधिम्
ज्ञानाच्या मंत्राने आयुर्वेदाचा सागर मथून,
एतानि क्रमशो दृष्ट्वा दिव्यां भास्करसंहिताम्
ही सर्व तंत्रे एकामागोमाग पाहून, दिव्य 'भास्करसंहिता' तयार झाली.
व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः
रोगाचं खरं स्वरूप ओळखणं आणि वेदना कमी करणं —
आयुर्वेदस्य विज्ञाता चिकित्सासु यथार्थवित्
जो आयुर्वेद जाणतो आणि योग्य उपचारात निपुण आहे, तोच खरा जाणकार आहे.
जनकः सर्वरोगाणां दुर्वारो दारुणो ज्वरः
सर्व रोगांचा मूळ कारण म्हणजे ज्वर, जो थांबवायला कठीण आणि भयंकर आहे.
भीमस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः
तो भीषण, तीन पायांचा, तीन डोक्यांचा, सहा हातांचा आणि नऊ डोळ्यांचा आहे.
मन्दाग्निस्तस्य जनको मन्दाग्नेर्जनकास्त्रयः
मंदाग्नी हे त्याचं मूळ कारण आहे; आणि मंदाग्नीची तीन कारणं आहेत —
वायुजः पित्तजश्चैव श्लेष्मजश्च तथैव च 1.16.
वातामुळे, पित्तामुळे आणि कफामुळे अशी तीनही कारणं आहेत.
पाण्डुश्च कामलः कुष्ठः शोथः प्लीहा च शूलकः
पांडू, कामला, कुष्ठ, शोथ, प्लीहा आणि शूलक —
मूत्रकृच्छ्रश्च गुल्मश्च रक्तदोषविकारजः
मूत्रासंबंधी आजार, पोटात गाठ येणे आणि रक्तदोषामुळे होणारे विकार,
भ्रमरी सन्निपातश्च विषूची दारुणी सति
भ्रमरी, तिन्ही दोषांचा त्रास आणि विषूची नावाचा कठीण आजार,
मृत्युकन्यासुताश्चैते जरा तस्याश्च कन्यका
हे सर्व मृत्यूच्या कन्या आहेत आणि जरा ही त्यांची कन्या आहे.
एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयतम्
हे सर्व ज्याला योग्य उपाय माहीत आहेत आणि जो संयमी आहे, त्याच्याजवळ जात नाहीत.
चक्षुर्जलं च व्यायामः पादाधस्तैलमर्दनम्
डोळ्यांना पाणी घालणे, व्यायाम करणे आणि पायांना तेल लावून मालिश करणे,
वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवां स्वल्पां करोति यः
वसंत ऋतूत जो मोकळ्या हवेत फिरतो आणि अग्नीचा थोडाच उपयोग करतो,