മനോരസ്തവചഃ ശ്രുത്വാ രാജാ പരമപണ്ഡിതഃ
മനോരയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാജാവ് അത്യന്തം പണ്ഡിതനായിരുന്നു.
കാര്ത്തവീര്യ്യാര്ജുന ഉവാച ശോകാര്താനാം ച വചനം ന പ്രശംസ്യം സഭാസു ച
കാർത്തികേയാർജുനൻ പറഞ്ഞു: ദുഃഖത്തിൽ ആകുലരായവരുടെ വാക്കുകൾ സഭയിൽ പ്രശംസിക്കേണ്ടതല്ല.
സുഖം ദുഃഖം ഭയം ശോകഃ കലഹഃ പ്രീതിരേവ ച
സുഖം, ദുഃഖം, ഭയം, ശോകം, കലഹം, സ്നേഹം — ഇവയൊക്കെയും,
കാലോ ദദാതി രാജത്വം കാലോ മൃത്യും പുനര്ഭവമ്
കാലം രാജത്വം നൽകുന്നു; കാലം മരണവും പുനർജന്മവും വരുത്തുന്നു.
കരോതി പാലനം കാലഃ കാലരൂപീ ജനാര്ദനഃ
കാലം സംരക്ഷണം നടത്തുന്നു; ജനാർദ്ദനൻ തന്നെയാണ് കാലരൂപം.
സംഹര്ത്തുര്വാഽപി സംഹര്ത്താ പാതുഃ പാതാ ച കര്മകൃത് കഃ കേന ഹന്യതേ ജന്തുഃ കര്മണാ വൈ വിനാ സതി
നശിപ്പിക്കുന്നവനും നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; രക്ഷിക്കുന്നവനും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാം കർമ്മം കൊണ്ടാണ്. കർമ്മം ഇല്ലാതെ ആരെ ആരാണ് കൊല്ലുന്നത്?
സ്രഷ്ടാ സൃജതി സൃഷ്ടിം ച സംഹര്ത്താ സംഹരേത്പുനഃ
സൃഷ്ടാവ് സൃഷ്ടിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; നശിപ്പിക്കുന്നവൻ വീണ്ടും നശിപ്പിക്കുന്നു.
യസ്യാജ്ഞയാ വാതി വാതഃ സന്തതം ഭയവിഹ്വലഃ 3.34.
ആജ്ഞകൊണ്ട് ഭയത്തോടെ കാറ്റ് എപ്പോഴും വീശുന്നു,
വര്ഷതീന്ദ്രോ ദഹത്യഗ്നിഃ കാലോ ഭ്രമതി ഭീതവത്
ഇന്ദ്രൻ മഴവർഷിക്കുന്നു, അഗ്നി കത്തുന്നു, കാലം ഭയത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
വൃക്ഷാശ്ച പുഷ്പിതാഃ കാലേ ഫലിതഃ പല്ലവാന്വിതാഃ
വൃക്ഷങ്ങൾ സമയത്ത് പൂക്കൾ വിരിയിക്കുന്നു, ഫലങ്ങൾ കായുന്നു, ഇലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെടുന്നു.
ആവിര്ഭൂതാ തിരോഭൂതാ സൃഷ്ടിരേവ തദാജ്ഞയാ
പ്രകാശവും അപ്രകാശവും, സൃഷ്ടി എല്ലാം ആജ്ഞകൊണ്ടാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.
നാരായണാംശോ ഭഗവാഞ്ജാമദഗ്ന്യോ മഹാബലഃ
ഭഗവാൻ ജാമദഗ്ന്യൻ, മഹാബലശാലി, നാരായണന്റെ ഭാഗമാണ്.
പ്രതിജ്ഞാ വിഫലാ തസ്യ ന ഭവേത്തു കദാചന
അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഒരിക്കലും ഫലഹീനമാവില്ല.
ജ്ഞാത്വാ സര്വം ഭവിഷ്യം ച ശരണം യാമി തത്കഥമ്
എല്ലാം അറിയുമ്പോൾ ഞാൻ എങ്ങനെ ശരണം പ്രാപിക്കണം എന്ന് അറിയുന്നില്ല.
ഇത്യേവമുക്ത്വാ രാജേന്ദ്രഃ സമരം ഗന്തുമുദ്യതഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, രാജാവേ, അവൻ യുദ്ധത്തിന് പോകാൻ തയ്യാറായി.
ശതകോടിര്നൃപാണാം ച ഗജേന്ദ്രാണാം ത്രിലക്ഷകമ്
അവിടെ നൂറു കോടി രാജാക്കന്മാരും, മൂന്നു ലക്ഷം വലിയ ആനകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
അശ്വാനാം ച ഗജാനാം ച പദാതീനാം തഥൈവ ച
അവിടെ കുതിരകളും ആനകളും കാൽസേനയും അനവധി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ബഭൂവ സ്തിമിതാ സാധ്വീ ദൃഷ്ട്വാ തം ഗമനോന്മുഖമ് । ധൃതവന്തം ച സന്നാഹമക്ഷയം സശരം ധനുഃ ।। 3.34.
അവൻ പുറപ്പെടാൻ തയ്യാറായതും, അശരണമായ കിരീടവും വില്ലും കൈവശം എടുത്തതും കണ്ടു, ആ സതീ നിശ്ചലയായി നിന്നു.
ക്രീഡാഗാരേ ക്ഷണം തസ്ഥൌ കൃത്വാ കാന്തം സ്വവക്ഷസി
സ്വാമിയെ നെഞ്ചിലേറ്റി, ആ സ്ത്രീ വിനോദമന്ദിരത്തിൽ ഒരു നിമിഷം നിന്നു.
നാരായണ ഉവാച ഭവിഷ്യം മനസാ ചക്രേ യദ്യത്സ്വാമിമുഖാച്ഛുതമ്
നാരായണൻ പറഞ്ഞു: ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതെല്ലാം, താൻ ഗുരുവിൽ നിന്ന് കേട്ടതുപോലെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
പുത്രാംശ്ച പുരതഃ ഹൃത്വാ ബാന്ധവാംശ്ച സ്വകിംകരാന്
അവൻ തന്റെ മക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും സേവകരെയും മുന്നിൽ കൂട്ടി.
യോഗേന ഭിത്ത്വാ ഷട്ചക്രം വായും സംസ്ഥാപ്യ മൂര്ദ്ധനി
യോഗശക്തിയാൽ ആറു ചക്രങ്ങൾ താണ്ടി, ശ്വാസം തലയിൽ സ്ഥാപിച്ചു.
സ്വാന്തമാകൃഷ്യ വിഷയാജ്ജലബുദ്ബുദസന്നിഭാത്
ജലബുധ്ബുദങ്ങൾപോലെയുള്ള ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിനെ പിൻവലിച്ചു.
ദ്വിവിധം കര്മ സംന്യസ്യ നിര്മൂലമപുനര്ഭവമ്
അവൻ ഇരുവിധ കർമ്മങ്ങളും, വേരില്ലാത്തതും പുനർജന്മമില്ലാത്തതും, ഉപേക്ഷിച്ചു.
സ രാജാ താം മൃതാം ദൃഷ്ട്വാ വിലലാപ രുരോദ ച
അവൻ രാജാവ്, അവളെ മരിച്ച നിലയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖിച്ചു കരഞ്ഞു.
രാജോവാച സചേതനാ മാം പശ്യേതി വിലപന്തം മുഹുമുര്ഹുഃ
രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിനെ നോക്കൂ, ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിക്കുന്നു.'
മനോരമേ സമുത്തിഷ്ഠ മയാ സാര്ദ്ധം ഗൃഹം വ്രജ
'പ്രിയമേ, എഴുന്നേൽക്കു. എന്നൊപ്പമൊന്നു വീട്ടിലേക്ക് വരിക.'
മനോരമേ സമുത്തിഷ്ഠ ശ്രീശൈലം വ്രജ സുന്ദരി
'പ്രിയമേ, എഴുന്നേൽക്കു. ശ്രീശൈലം പോകൂ, സുന്ദരിയേ.'
മനോരമേ സമുത്തിഷ്ഠ വ്രജ ഗോദാവരീം പ്രിയേ 3.35.
'പ്രിയമേ, എഴുന്നേൽക്കു. ഗോദാവരിക്കരയിലേക്ക് പോകൂ, പ്രിയമേ.'
മനോരമേ സമുത്തിഷ്ഠ നന്ദനം വ്രജ സുന്ദരി
'പ്രിയമേ, എഴുന്നേൽക്കു. നന്ദനവനം പോകൂ, സുന്ദരിയേ.'