വിപ്രോ രോഷേണ തത്യാജ തം ച പുത്രം സ്വകാമിനീമ് 1.10.
കോപത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ മകനെയും പ്രിയപ്പെട്ടവളെയും ഉപേക്ഷിച്ചു.
പുത്രം ചികിത്സാശാസ്ത്രം ച പാഠയാമാസ യത്നതഃ
അവൻ തന്റെ മകനോട് ഔഷധശാസ്ത്രം അതീവ ശ്രദ്ധയോടെ പഠിപ്പിച്ചു.
വിപ്രശ്ച വേതനാജ്യോതിര്ഗണനാച്ച നിരന്തരമ്
ബ്രാഹ്മണൻ നിരന്തരം വേതനം, ജ്യോതിഷം എന്നിവയുടെ കണക്കുകൂട്ടലിൽ മുഴുകി നിന്നു.
ലോഭീ വിപ്രശ്ച ശൂദ്രാണാമഗ്രേ ദാനം ഗൃഹീതവാന്
ലാഭലോലനായ ബ്രാഹ്മണൻ ശൂദ്രന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദാനം സ്വീകരിച്ചു.
കശ്ചിത്പുമാന്ബ്രഹ്മയജ്ഞേ യജ്ഞകുണ്ഡാത്സമുത്ഥിതഃ
ബ്രഹ്മയജ്ഞത്തിൽ, യജ്ഞകുണ്ടിൽ നിന്ന് ഒരാൾ ഉദിച്ചുവന്നു.
പുരാണം പാഠയാമാസ തം ച ബ്രഹ്മാ കൃപാനിധിഃ
കൃപയുടെ നിധിയായ ബ്രഹ്മാവ് തന്നെ, അവനോട് പുരാണം പഠിപ്പിച്ചു.
വൈശ്യായാം സൂതവീര്യ്യേണ പുമാനേകോ ബഭൂവ ഹ
വൈശ്യ സ്ത്രീയിൽ നിന്ന് സൂതന്റെ ശക്തിയാൽ ഒരാൾ ജനിച്ചു.
ഏവം തേ കഥിതഃ കിംചിത്പൃഥിവ്യാം ജാതിനിര്ണയ
ഭൂമിയിൽ ജന്മനിർണ്ണയം കുറച്ചു ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
സബന്ധോ യേഷു യേഷാം യഃ സര്വജാതിഷു സര്വതഃ
എല്ലാ ജാതികളിലും, ആരാണ് ആരുമായി ബന്ധമുള്ളവൻ എന്നത് എല്ലായിടത്തും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
പിതാ താതസ്തു ജനകോ ജന്മദാതാ പ്രകീര്തിതഃ
പിതാവിനെ 'താത' എന്നും ജന്മം നൽകുന്നവൻ എന്നും വിളിക്കുന്നു.
പിതാമഹഃ പിതൃപിതാ തത്പിതാ പ്രപിതാപഹഃ 1.10.
പിതാവിന്റെ പിതാവാണ് പിതാമഹൻ; അവന്റെ പിതാവാണ് പ്രപിതാമഹൻ.
മാതാമഹഃ പിതാ മാതുഃ പ്രമാതാമഹ ഏവ ച
മാതാവിന്റെ പിതാവാണ് മാതാമഹൻ; അതുപോലെ മാതാവിന്റെ പിതാവിന്റെ പിതാവും.
പിതാമഹീ പിതുര്മാതാ തച്ഛ്വശ്രൂഃ പ്രപിതാമഹീ
പിതാവിന്റെ അമ്മയാണ് പിതാമഹി; അവളുടെ അമ്മയാണു പ്രപിതാമഹി.
മാതാമഹീ മാതൃമാതാ മാതൃതുല്യാ ച പൂജിതാ
മാതാവിന്റെ അമ്മയാണ് മാതാമഹി; അമ്മയെപ്പോലെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളും.
വൃദ്ധമാതാമഹീ ജ്ഞേയാ പത്പിതുഃ കാമിനീ തഥാ
വയസ്സായ അമ്മാമ്മയും അപ്പന്റെ അച്ഛന്റെ ഭാര്യയും ഇത്തരത്തിലുള്ളവരായി അറിയപ്പെടുന്നു.
പിതൃഷ്വസാ പിതുര്മാതൃഷ്വസാ മാതുസ്സ്വസാ സ്മൃതാ
അപ്പന്റെ സഹോദരി, അമ്മയുടെ സഹോദരി, അമ്മയുടെ സ്വന്തം സഹോദരി ഇവരെയും അങ്ങനെ തന്നെ ഓർക്കുന്നു.
ധനഭാഗ്വീര്യ്യജശ്ചൈവ പുംസി ജന്യേ ച വര്ത്തതേ
സമ്പത്തുള്ളവരും, പുരുഷന്റെ വീര്യത്തിൽ ജനിച്ചവരും, പുരുഷന്റെ വംശത്തിലും ഇവർ ഉണ്ടാകുന്നു.
പുത്രപത്നീ വധൂ ജ്ഞേയാ ജാമാതാ ദുഹിതുഃ പതിഃ
മകന്റെ ഭാര്യയെ വധുവെന്നു അറിയണം; മകളുടെ ഭർത്താവാണ് ജാമാതാവ്.
ദേവരഃ സ്വാമിനോ ഭ്രാതാ നനാംദാ സ്വാമിനഃ സ്വസാ
ദേവരൻ എന്നത് ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരനാണ്; നനന്ദ എന്നത് ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരിയാണ്.
ഭാര്യ്യാ ജായാ പ്രിയാ കാന്താ സ്ത്രീ വ പത്നീ പ്രകീര്തിതാ
ഭാര്യ, ജായ, പ്രിയ, കാന്ത, സ്ത്രീ, പത്നീ എന്നിങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ പേരുകളും ഭാര്യയ്ക്കാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
പത്നീമാതാ തഥാ ശ്വശ്രൂസ്തത്പിതാ ശ്വശുരഃ സ്മൃതഃ 1.10.
ഭാര്യയുടെ അമ്മയെ ശ്വശ്രൂ എന്നും അവളുടെ അച്ഛനെ ശ്വശുരൻ എന്നും വിളിക്കുന്നു.
ഭഗിനീജോ ഭാഗിനേയോ ഭ്രാതൃജോ ഭ്രാതൃപുത്രകഃ
സഹോദരിയുടെ മകനും സഹോദരന്റെ മകനും സഹോദരന്റെ മകന്റെ മകനും അങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ശ്യാലീപതിസ്തു ഭ്രാതാ ച ശ്വശുരൈകത്വഹേതുനാ
ശ്യാലിയുടെ ഭർത്താവും സഹോദരനും ശ്വശുരന്റെ ബന്ധത്തിലൂടെ അങ്ങനെ കരുതപ്പെടുന്നു.
അന്നദാതാ ഭയത്രാതാ പത്നീതാതസ്തഥൈവ ച
അന്നം നൽകുന്നവനും ഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നവനും ഭാര്യയുടെ അച്ഛനും അങ്ങനെ തന്നെ പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
അന്നദാതുശ്ച യാ പത്നീ ഭഗിനീ ഗുരുകാമിനീ മാതാ ച തത്സപത്നീ ച കന്യാ പുത്രപ്രിയാ തഥാ
അന്നം നൽകുന്നവന്റെ ഭാര്യ, സഹോദരി, ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യ, അമ്മ, അമ്മയുടെ സഹപത്നിയും, കന്യയും മകന്റെ പ്രിയവളും അങ്ങനെ തന്നെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
മാതുര്മാതാ പിതുര്മാതാ ശ്വശ്രൂപിത്രോഃ സ്വസാ തഥാ
അമ്മയുടെ അമ്മയും അച്ഛന്റെ അമ്മയും ശ്വശ്രൂ-ശ്വശുരന്മാരുടെ സഹോദരിയും അങ്ങനെ തന്നെ പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
പൌത്രസ്തു പുത്രപുത്രേ ച പ്രപൌത്രസ്തത്സുതേഽപി ച
പൗത്രൻ എന്നത് മകന്റെ മകനാണ്; പ്രപൗത്രൻ എന്നത് ആ മകന്റെ മകനാണ്.
കന്യാപുത്രശ്ച ദൌഹിത്രസ്തത്പുത്രാദ്യാശ്ച ബാംധവാഃ
മകളുടെ മകനും മകളുടെ മകളും അവരുടെ സന്തതികളും ബന്ധുക്കളാണ്.
ഭ്രാതൃപുത്രസ്യ പുത്രാദ്യാസ്തേ പുനര്ജ്ഞാതയഃ സ്മൃതാഃ
സഹോദരന്റെ മകന്റെ മക്കളും അവരുടെ സന്തതികളും വീണ്ടും ബന്ധുക്കളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഗുരുകന്യാ ച ഭഗിനീ പോഷ്യാ മാതൃസമാ മുനേ
ഗുരുവിന്റെ മകളും സഹോദരിയും പോഷിതയായ പെൺകുട്ടിയും അമ്മയെപ്പോലെ തന്നെ കണക്കാക്കണം, മഹർഷേ.