കാലഃ സംഹരതേ കാലേ കാലേ സൃജതി പാതി ച
സമയത്ത് കാലം എല്ലാം പിന്വലിക്കുന്നു; സമയമനുസരിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സ്വദേശേ പര്വതാശ്ചൈവ സ്വാഃ പാതാലാഃ സ്വദേശതഃ
പർവതങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; സ്വർഗ്ഗവും പാതാളവും തങ്ങളുടെ പ്രദേശങ്ങളിൽ.
ശൈലസാഗരസംയുക്താഃ പാതാലാഃ സപ്ത ചൈവ ഹി
ഏഴു പാതാളങ്ങളും പർവതങ്ങളുടെയും സമുദ്രങ്ങളുടെയും കൂടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
സന്ത്യേവ പ്രതിവിധ്യണ്ഡേ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാദയഃ
ഓരോ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലും ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ തുടങ്ങിയവർ ഉണ്ട്.
ആപാതാലാദ്ബ്രഹ്മലോകപര്യ്യന്തം ഡിമ്ബരൂപകമ്
പാതാളത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മലോകം വരെ ഈ ലോകം ഒരു മുട്ടിന്റെ രൂപത്തിലാണ്.
നാഭിപദ്മേ വിരാഡ്വിഷ്ണോഃ ക്ഷുദ്രസ്യ ജലശായിനഃ
വിരാട് വിഷ്ണുവിന്റെ നാഭി-താമരയിൽ, ജലത്തിൽ കിടക്കുന്ന ചെറുതായവൻ ഉണ്ട്.
ഏവം സോഽപി ശയാനസ്സ്യാജ്ജലതല്പേ സുവിപ്ലുതേ
അങ്ങനെ, അവനും ജലത്തിൻറെ വിശാലമായ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നു.
കാലഭീതശ്ച കാലേശം കൃഷ്ണമാത്മാനമീശ്വരമ് ।। । മഹാവിഷ്ണോര്ലോമകൂപസാധാരഃ സോഽസ്തി വിസ്തൃതേ 2.53.
കാലത്തെ ഭയപ്പെട്ട്, അവൻ കാലത്തിന്റെ അധിപനായ കൃഷ്ണനെ, തന്റെ ആത്മാവായ ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശരീരത്തിലെ രോമകൂപങ്ങളിൽ സാധാരണയായി നിലകൊള്ളുന്നവൻ, അത്ര വിശാലനാണ്.
മഹാവിഷ്ണോര്ഗാത്രലോമ്നാം ബ്രഹ്മാണ്ഡാനാം ച ഭൂമിപ
മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങൾ മുതൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു, രാജാവേ.
മഹാവിഷ്ണുഃ പ്രാകൃതികഃ സോഽപി ഡിമ്ബോദ്ഭവഃ സദാ
മുട്ടിൽ നിന്നു ജനിച്ച മഹാവിഷ്ണു പ്രാകൃതസ്വഭാവമുള്ളവനാണ്.
സര്വാധാരോ മഹാന്വിഷ്ണുഃ കാലഭീതഃ സ ശങ്കിതഃ
സകലത്തിനും അധാരമായ മഹാവിഷ്ണു കാലത്തെ ഭയപ്പെട്ട് ആശങ്കയോടെ ഉണ്ട്.
ഏവം ച സര്വവിശ്വസ്ഥാ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാദയഃ
അങ്ങനെ, ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ തുടങ്ങിയ സകല ലോകാധിപന്മാരും ഈ ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
സാ സര്വബീജരൂപാ ച മൂലപ്രകൃതിരീശ്വരീ
സകല ബീജങ്ങളുടെ രൂപമായ, മൂലപ്രകൃതിയായ ഈശ്വരിയാണ് അവൾ.
ഏവം സര്വേ കാലഭീതാഃ പ്രകൃതിഃ പ്രാകൃതാസ്തഥാ
അങ്ങനെ, എല്ലാവരും കാലത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു; പ്രകൃതിയും പ്രാകൃതത്വവും അങ്ങനെ തന്നെ.
ഇത്യേവം കഥിതം സര്വം മഹാജ്ഞാനം സുദുര്ലഭമ്
ഇങ്ങനെ, ഈ അത്യന്തം ദുർലഭമായ മഹാ ജ്ഞാനം മുഴുവൻ വിശദീകരിച്ചു.
ഇതി ശ്രീബ്രഹ്മവൈവര്ത്തേ മഹാപുരാണേ ദ്വിതീയേ പ്രകൃതിഖണ്ഡേ നാരദനാരായണസംവാദാന്തര്ഗതഹരഗൌരീസംവാദേ രാധോപാഖ്യാനേ സുയജ്ഞം പ്രത്യതിഥ്യുപദേശോ നാമ ത്രിപഞ്ചാശത്തമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ, ശ്രീ ബ്രഹ്മവൈവർത മഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം പുസ്തകത്തിലെ പ്രകൃതിഖണ്ഡത്തിൽ, നാരദ-നാരായണ സംവാദത്തിൽ, ഹര-ഗൗരി സംവാദത്തിലെ രാധാ കഥയിൽ, സുയജ്ഞനു അതിഥി ഉപദേശമായ അമ്പതുമൂന്നാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
രാജോവാച കാലഭീതസ്യ കതി ച കാലമായാ മുനീശ്വര
രാജാവ് ചോദിച്ചു: കാലത്തെ ഭയക്കുന്നവർക്കു എത്ര കാലമായിരിക്കും, മഹാമുനിയേ?
ക്ഷുദ്രസ്യ കതിചിത്കാലം ബ്രഹ്മണഃ പ്രകൃതേസ്തഥാ
ചെറുതായവനും, ബ്രഹ്മാവിനും, പ്രകൃതിക്കും എത്ര കാലമുണ്ട്?
അന്യേഷാം വൈ ജനാനാം ച പ്രാകൃതാനാം പരം വയഃ
മറ്റു ജീവികൾക്കും, പ്രാകൃതജീവികൾക്കും, പരമായ ആയുസ്സ് എത്രയാണ്?
വിശ്വാനാമൂര്ധ്വഭാഗേ ച കസ്സ്യാദ്വാ ലോക ഏവ സഃ
ലോകങ്ങളുടെ മുകളിലുള്ള ഭാഗം ആരുടെ ലോകമാണ്?
മുനിരുവാച തഥാ നിത്യം ഡിമ്ബരൂപശ്ശ്രീകൃഷ്ണേച്ഛാസമുദ്ഭവഃ
മുനി പറഞ്ഞു: അതുപോലെ, മുട്ടിന്റെ രൂപം എപ്പോഴും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഇച്ഛയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
ജലേന പരിപൂര്ണശ്ച കൃഷ്ണസ്യ മുഖബിന്ദുനാ
കൃഷ്ണന്റെ വായിൽ നിന്നുള്ള തുള്ളി കൊണ്ട്, അതു ജലത്തിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പ്രകൃത്യാ സഹ യുക്തസ്യ കലയാ നിജയാ നൃപ
രാജാവേ, സ്വഭാഗമായ കലയോടും പ്രകൃതിയോടും ചേർന്ന് അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രകൃതിര്ഗര്ഭസംര്യുക്തഡിമ്ബോദ്ഭൂതസ്യ ഭൂമിപ
രാജാവേ, പ്രകൃതിയുമായി ഗർഭത്തിൽ ചേർന്ന്, അവൻ അണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു.
വനമാലാധരഃ ശ്രീമാഞ്ഛോഭിതഃ പീതവാസസാ 2.54.
അവൻ വനപുഷ്പമാല ധരിച്ചവനാണ്, ദീപ്തിയുള്ളവനും മഞ്ഞ വസ്ത്രം അണിഞ്ഞവനുമാണ്.
ആത്മാഽഽകാശസമോ നിത്യോ വിസ്തൃതശ്ചന്ദ്രബിമ്ബവത്
അവന്റെ ആത്മാവ് ആകാശം പോലെ വിശാലവും, ശാശ്വതവും, ചന്ദ്രബിംബം പോലെ വ്യാപകവുമാണ്.
ആകാശവത്സുവിസ്താരോ രത്നൌഘൈശ്ച വിനിര്മിതഃ
അവൻ ആകാശം പോലെ വിശാലനും, അനേകം രത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിതനുമാണ്.
ലക്ഷ്മീസരസ്വതീഗങ്ഗാതുലസീപതിരീശ്വരഃ
അവൻ ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി, ഗംഗ, തുളസി എന്നിവയുടെ നാഥനാണ്.
സര്വേശഃ സര്വസിദ്ധേശോ ഭക്താനുഗ്രഹവിഗ്രഹഃ
അവൻ എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, എല്ലാ സിദ്ധികളുടെ അധിപനും, ഭക്തന്മാർക്ക് അനുഗ്രഹത്തിന്റെ രൂപവുമാണ്.
ചതുര്ഭുജശ്ച വൈകുണ്ഠേ ഗോലോകേ ദ്വിഭുജഃ സ്വയമ്
വൈകുണ്ഠത്തിൽ അവൻ നാലു കൈകളോടും, ഗോലോകത്തിൽ സ്വയം രണ്ടു കൈകളോടുമാണ്.