സ രേമേ രാമയാ സാര്ധ മാഹേന്ദ്രേ രത്നമന്ദിരേ । രത്നേന്ദ്രസാരനിര്മാണം ദദൌ തസ്മൈ ശുഭാശ്രമമ്
അവൻ രാമയോടൊപ്പം ഇന്ദ്രന്റെ രത്നമണ്ഡപത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ കഴിഞ്ഞു; രത്നങ്ങളുടെ സാരത്തിൽ നിർമ്മിച്ച ഒരു മനോഹരമായ ആശ്രമം അവനു സമ്മാനിച്ചു.
ഏകദാ സ മുനിശ്രേഷ്ഠഃ സമാലോച്യ സ്വചേതസാ । ശയാനം കൃത്രചിദ്രമ്യപര്യങ്കേ രത്നനിര്മിതേ
ഒരു ദിവസം, ആ മഹാമുനി മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, രത്നങ്ങളിൽ നിർമ്മിച്ച മനോഹരമായ ഒരു കിടക്കയിൽ ആരോ വിശ്രമിക്കുന്നതിനെ കണ്ടു.
ശ്രുതവന്തം പുരാണം ച ശ്രദ്ധയാ കുത്രചിദ്ധിഭുമ് । മഹോത്സവേ നിയുക്തം ച കുത്രചിത്പ്രാങ്ഗണേ ശുഭേ
കൊണ്ടു വിശ്വാസപൂർവ്വം എവിടെയോ പുരാണം ശ്രദ്ധിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ വലിയ ഉത്സവത്തിൽ പങ്കെടുത്തു, അല്ലെങ്കിൽ എങ്ങെങ്കിലും ശുഭമായ അങ്കണത്തിൽ ഇടപെട്ടു,
താമബൂലം ഭുക്തവന്തം ച ഭക്ത്യാ ദത്തം ച സത്യയാ । കുത്രചിത്സേവിതം തല്പേ രുക്മിണ്യാ ശ്ചേതചാമരൈഃ
ഭക്തിയോടും സത്യസന്ധതയോടും കൂടെ നൽകിയ താംബൂലം കഴിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ എവിടെയോ രുക്മിണി യക്ഷപൂച്ച വീശി സേവിച്ച കിടക്കയിൽ വിശ്രമിച്ചു,
കാലിന്ദീസേപിതപദം ശയാനം കുത്രചിന്മുദാ । സര്വത്ര സമസംഭാഷാം ചകാര ഭഗവാന്മുനിമ്
അല്ലെങ്കിൽ കാലിന്ദി പാദങ്ങൾ സേവിച്ചുകൊണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ എവിടെയോ കിടന്നിരിക്കുന്നു; എല്ലായിടത്തും ഭഗവാൻ ആ മുനിയുമായി ഒരുപോലെ സംസാരിച്ചു.
വിസ്മയം പ്രയയൌ വിപ്രൌ ദൃഷ്ട്വാ തത്പരമാദ്ഭുതമ് । തുഷ്ടാവ ജഗതീനാഥം രുക്മിണീമന്ദിരേ പുനഃ വസന്തം ച സുധര്മായാം സതാം സംസദി സുന്ദരമ്
ആ അത്ഭുതകരമായ ദൃശ്യങ്ങൾ കണ്ട ബ്രാഹ്മണൻ അത്ഭുതത്തിൽ ആകൃശ്യപ്പെട്ടു; അവൻ ലോകനാഥനെ രുക്മിണിയുടെ മണ്ഡിരത്തിൽ വീണ്ടും സ്തുതിച്ചു, കൂടാതെ സുധർമ എന്ന സഭയിൽ സന്മാർഗ്ഗികൾക്കിടയിൽ മനോഹരമായി പാർക്കുന്നവനെയും.
ദുര്വാസാ ഉവാച ജയ ജയ ജഗതാം നാഥ ജിതസര്വ ജനാര്ദന സര്വാത്മക സര്വേശ സര്വബീജ പുരാതന നിര്ഗുണ നിരീഹ
ദുര്വാസാസ് പറഞ്ഞു: ജയ ജയ ലോകങ്ങളുടെ നാഥാ, സർവ്വജയിയേ, ജനാർദ്ദനാ, സർവ്വാത്മാവേ, സർവ്വേശ്വരാ, ആദിമൂലമായവനേ, ഗുണരഹിതനേ, ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനേ,
നിര്ലിപ്ത നിരഞ്ജന നിരാകാര ഭക്താനുഗ്രഹവിഗ്രഹ സത്യമ്വരൂപസനാതന നിഃസ്വരൂപ നിത്യനൂതന
അലിപ്തനായി, മായയില്ലാതെ, രൂപരഹിതനായി, ഭക്തന്മാരെ അനുഗ്രഹിക്കുന്ന ദയാമൂർത്തിയായി, സത്യസ്വരൂപനായി, ശാശ്വതരൂപനായി, സ്വരൂപമില്ലാത്തവനായി, എപ്പോഴും പുതുമയുള്ളവനായി,
ബ്രഹ്മേശശേഷധനേശവന്ദിത പദ്മയാ സേവിതപാദപദ്മ ബ്രഹ്മജ്യോതിരനിര്വചനീയ വേദാവിദിതഗുണരൂപ മഹാകാശസംമാനനീയ പരമാത്മന്നമോഽസ്തു തേ
ബ്രഹ്മാവും ശിവനും അനന്തനും കുബേരനും വന്ദിക്കുന്നവനേ, ലക്ഷ്മി സേവിക്കുന്ന പാദപദ്മങ്ങളേ, വിവരണരഹിതമായ പ്രകാശസ്വരൂപനേ, വേദങ്ങൾക്കു പോലും അറിയാനാകാത്ത ഗുണരൂപനേ, മഹാവ്യോമം ആദരിക്കുന്ന പരമാത്മാവേ, നിനക്കു ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
ഇത്യേവമുക്ത്വാ മനസാ ഹരേരനുമതേന ച । പ്രണമ്യ തസ്ഥൌ വിപ്രേന്ദ്രസ്തത്രൈവ പുരതോ ഹരേഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഹരിയുടെ മനസ്സിൽ സമ്മതം നേടി, ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ ഹരിയുടെ മുമ്പിൽ നമസ്കരിച്ചു അവിടെ തന്നെ നിന്നു.
തമുവാച ജഗന്നാഥോ ഹിതം സത്യം പുരാതനമ് । ജ്ഞാനം ച വേദവിഹിതം സര്വേഷാം ച സതാം മതമ്
ലോകനാഥൻ അവനോട് ഉപകാരപ്രദവും സത്യവുമായ പുരാതനമായ വാക്കുകളും, വേദങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ച ജ്ഞാനവും, സന്മാർഗ്ഗികൾ അംഗീകരിച്ച ഉപദേശവും പറഞ്ഞു.
ശ്രീഭഗവാനുവാച മാ ഭേര്വിപ്ര ശിവാംശസ്ത്വം കിം ന ജാനാസി ജ്ഞാനതഃ । അഹം സര്വസ്യ പ്രഭവോ മത്തഃ സര്വം പ്രവര്തതേ
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഭയപ്പെടേണ്ട, ബ്രാഹ്മണാ; നീ ശിവന്റെ അംശമാണ്. ജ്ഞാനത്താൽ ഇതറിയുന്നില്ലേ? ഞാൻ എല്ലാറ്റിനും മൂലമാണ്; എന്നിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അഹമാത്മാ ച സര്വേഷാം ശാവാഃ സര്വേ മയാ വിനാ । പ്രാണിദേഹാന്മയി ഗതേ യാന്ത്യേവ സര്വശക്തയഃ
എല്ലാവർക്കും ഞാൻ ആത്മാവാണ്; എല്ലാപ്രാണികളും എനിക്ക് ഇല്ലാതെ നിലനിൽക്കില്ല. പ്രാണൻ ശരീരങ്ങൾ എന്നിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശക്തികളും എന്നിലേക്കു തിരികെ വരുന്നു.
ജാതാവപ്യേക ഏവാഹം വ്യക്താവേവ പൃഥക്പൃഥക് । യോ ഭുങ്ക്തേ തസ്യ തൃപ്തിഃ സ്യാന്നാന്യേഷാം ച കദാചന
ജനനത്തിൽ പോലും ഞാൻ ഒരുവൻ മാത്രമാണ്, പക്ഷേ വ്യത്യസ്തമായി പ്രകടമാകുന്നു; ആസ്വദിക്കുന്നവനാണ് തൃപ്തി അനുഭവിക്കുന്നത്, മറ്റുള്ളവർക്ക് ഒരിക്കലും അതില്ല.
പൃഥഗ്ജീവാദിസര്വേഷാം പ്രതിമാനം ച പ്രാണിനാമ് । പരിപൂര്ണതമോഽഹം ച ഗോലോകേ രാസമണ്ഡലേ
പ്രത്യേക ജീവന്മാരിലും എല്ലാ സജീവികളിലും ഞാൻ പൂർണ്ണതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു, ഗോലോകത്തിൽ, രാസമണ്ഡലത്തിൽ.
ശ്രീദാമശാപാദ്രാധാ സാ മാം ദ്രഷ്ടുമക്ഷമാഽധുനാ । സര്വേ ചൈവാംശരൂപേണാ കലയാ ച തദംശതഃ
ശ്രീദാമന്റെ ശാപം മൂലം രാധയ്ക്ക് ഇപ്പോൾ എന്നെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല; എല്ലാവരും അംശരൂപത്തിലും, എന്റെ അംശത്തിലും അവരുടെ അംശത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
രുക്മിണീമന്ദിരേ ചാംശോഽപ്യന്യാസാം മന്ദിരേ കലാഃ । മമാപി കുത്രചിച്ചാംശം കുത്ര ചിച്ച കലാകലാഃ
രുക്മിണിയുടെ മണ്ഡിരത്തിൽ എന്റെ ഒരു അംശം, മറ്റു മണ്ഡിരങ്ങളിൽ കലകൾ; എവിടെയോ എന്റെ ഒരു അംശം, എവിടെയോ അതിന്റെ ഭാഗം ഭാഗം.
കലാകലാംശാഃ കുത്രാപി പ്രതിമാസു ച ദേഹിഷു । ഇത്യുക്ത്വാ ജഗതാം നാഥോ ഗൃഹസ്യാഭ്യന്തരം യയൌ ദുര്വാസാശ്ച പ്രിയാം ത്യക്ത്വാ ശ്രീഹരേസ്തപസേ ഗതഃ
ഭാഗം ഭാഗങ്ങളുടെയും അംശങ്ങൾ എവിടെയോ പ്രതിമകളിലും, ജീവികളിലും കാണാം; ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലോകനാഥൻ വീട്ടിനകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചു, ദുര്വാസാസ് പ്രിയയെ വിട്ട് ശ്രീഹരിയെ ധ്യാനിക്കാൻ തപസ്സിന് പോയി.
ഇതി ശ്രീബ്രഹ്മo മഹാo ശ്രീകൃഷ്ണജന്മഖo ഉത്തo നാരദനാo മുനികൃഷ്ണസംo ദ്വാദശാധികാശതതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മവൈവർത മഹാപുരാണത്തിലെ ശ്രീകൃഷ്ണജന്മഖണ്ഡത്തിൽ നാരദനും കൃഷ്ണമുനിയും നടത്തിയ സംവാദം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നൂറിനിറെണ്ണം പതിനിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
അഥ ത്രയോദശാധികശതതമോഽധ്യായഃ നാരായണ ഉവാച സശിഷ്യശ്ചാപി ദുര്വാസാസ്ത്യക്ത്വാ ച ദ്വാരകാം പുരീമ് । കൈലാസം പ്രയയൌ ഭക്ത്യാ ശംകരം ദ്രഷ്ടുമീശ്വരമ്
ഇപ്പോൾ നൂറിനിറെണ്ണം പതിമൂന്നാം അധ്യായം തുടങ്ങുന്നു. നാരായണൻ പറഞ്ഞു: ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം ദുര്വാസാസ് ദ്വാരകാ നഗരം വിട്ട് ഭക്തിയോടെ ശങ്കരനെ കാണാൻ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോയി.
ഗത്വാ മുനിശ്ച കൈലാസം പ്രണനാമ ശിവം ശിവാമ് । തുഷ്ടാവ പരയാ ഭക്ത്യാ സശിഷ്യഃ പ്രണതഃ ശുചിഃ
മുനിവർ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോയി ശിവനും ശിവയുമാരെ നമസ്കരിച്ചു. ശുദ്ധഹൃദയത്തോടും ശിഷ്യന്മാരോടും കൂടെ, പരമഭക്തിയോടെ അവരെ സ്തുതിച്ചു.
തത്സര്വം കഥയാമാസ വൃത്താന്തം ശ്രീഹരേരപി । ആത്മനസ്തപസസ്തത്ത്വം സ്വവൈരാഗ്യം ച ചേതമഃ
അവൻ ശ്രീഹരിയെക്കുറിച്ചുള്ള മുഴുവൻ സംഭവവും, താനെടുത്ത വ്രതങ്ങളുടെ സത്യവും, സ്വന്തം വൈരാഗ്യവും മനസ്സിന്റെ നിലയും എല്ലാം പറഞ്ഞുതന്നു.
മുനേശ്ച വചനം ശ്രുത്വാ പ്രഹസ്യ പാര്വതീ സതീ। തമുവാച ഹിതം സത്യം സാക്ഷാച്ഛംകരമംനിധൌ
മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, പാവനായ പാർവതി സ്നേഹത്തോടെ പുഞ്ചിരിച്ച്, ശംകരന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അവനോട് സത്യമുള്ള ഉപകാരപ്രദമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
പാര്വത്യുവാച ധര്മതത്ത്വം ന ജാനാസി ധര്മിഷ്ഠം മന്യസേ സ്വയമ് । അനപത്യാം പരിത്യജ്യ വവ യാസി തപസേ മുനേ
പാർവതി പറഞ്ഞു: നീ ധർമ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സത്യം അറിയുന്നില്ല, എന്നാൽ നീ തന്നെ ധാർമ്മികനെന്ന് കരുതുന്നു. സുന്ദരിയായ, സന്താനമില്ലാത്ത ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ വ്രതം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു, മുനിവരെ.
അനപത്യാം ച യുവതീം കുലജാം ച പതിവ്രതാമ് । ത്യക്ത്വാ ഭവേയുഃ സംന്യാസീ ബ്രഹ്മചാരീ യതീതി വാ
സന്താനമില്ലാത്ത, നല്ല കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച, ഭർത്താവിനോട് ഭക്തിയുള്ള ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മാത്രമേ, ഒരാൾ സന്ന്യാസിയാകാനോ ബ്രഹ്മചാരിയായോ യതിയായോ കഴിയൂ.
വാണിജ്യേ വാ പ്രവാസേ വാ ചിരം ദൂരം പ്രയാതി യഃ । തീര്ഥേ വാ തപസേ വാഽപി മോക്ഷാര്ഥം ജന്മ ഖണ്ഡിതുമ്
വാണിജ്യത്തിനോ ദീർഘയാത്രയ്ക്കോ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കോ വ്രതത്തിനോ മോക്ഷം നേടാനോ, ജന്മചക്രം അവസാനിപ്പിക്കാനോ ഒരാൾ ദൂരെയോ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന യാത്രയ്ക്കു പോകുന്നുവെങ്കിൽ,
ന മോക്ഷസ്തസ്യ ഭവതി ധര്മസ്യ സ്ഖലനം ധ്രുവമ് । അഭിശാപേന ഭാര്യായാ നരകം ച പരത്ര യ
അവനു മോക്ഷം ലഭിക്കില്ല; ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റൽ ഉറപ്പാണ്. ഭാര്യയുടെ ശാപം മൂലം അവൻ മരണത്തിന് ശേഷം നരകത്തിൽ പോകും.
ഇഹൈവ ച യശോനാശ ഇത്യാഹ കമലോദ്ഭവഃ । ദ്വാരകാം ഗച്ഛ ഹേ വിപ്ര സ്വധര്മ രക്ഷ സാംപ്രതമ്
ഇഹലോകത്തുതന്നെ അവന്റെ പ്രശസ്തി നശിക്കും — കമലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ അങ്ങനെ പറയുന്നു. ബ്രാഹ്മണാ, ദ്വാരകയിലേക്കു പോയി, ഇപ്പോൾ നിന്റെ ധർമ്മം കാത്തുസൂക്ഷിക്ക.
ഏകാനംശാം മദംശാം ച ധര്മതഃ പരിപാലയ । പാദപദ്മാര്ജിതം പാദപദ്മം സര്വസുദുര്ലഭമ്
ഏകനംസയെയും എന്റെ ഭാഗത്തെയും നീ ധർമ്മപൂർവ്വം സംരക്ഷിക്കണം; പാദധൂളിയിൽ ലഭിക്കുന്ന പാദപദ്മം വളരെ അപൂർവമാണ്.
സംതതം ശംഭുനാ ഗീതം മുനീന്ദ്രൈഃ സനകാദിഭിഃ । പരിത്യജ സുരതരോഃ കൃഷ്ണസ്യ പരമാത്മനഃ
ശംഭുവും സനകാദിമുനിമാരും എല്ലാം ഈ സത്യം എന്നും പാടിയിട്ടുണ്ട്; കൃഷ്ണനെന്ന പരമാത്മാവിനായി സ്വർഗവൃക്ഷത്തെയും ഉപേക്ഷിക്കണം.