ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിഹരം സര്വഹരം പരമ് । കാലസ്യ തരണോപായം ഭജനം പരമാത്മനഃ
ജനനം, മരണം, വൃദ്ധാവസ്ഥ, രോഗം എന്നിവയും എല്ലാം നീക്കംചെയ്യുന്ന, കാലത്തെ കടക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗം പരമാത്മാവിനെ ഭജിക്കുന്നതാണു.
ആനന്ദനന്ദനസ്യൈവ പരിപൂര്ണതമസ്യ ച । ശൃണു കാലഗതിം വത്സ മദീയജ്ഞാനഗോചരാമ്
ആനന്ദപുത്രനായും പൂർണ്ണമായവനായും ഉള്ളവന്റെ കാര്യത്തിൽ, എന്റെ ജ്ഞാനപരിധിയിൽ വരുന്ന കാലത്തിന്റെ ഗതിയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കു, മകനേ.
നരാണാം ച പിതൄണാം ച സുരാണാം ചാപി ബ്രഹ്മണഃ । നാഗാനാം രാക്ഷസാദീനാം തത്പരേഷാം ച പുത്രക
മകനേ, മനുഷ്യരുടെ, പിതാക്കന്മാരുടെ, ദേവന്മാരുടെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ, പാമ്പുകളുടെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ, അവരിൽ അപ്പുറമുള്ളവരുടെ ഗതികളെ ഞാൻ പറയാം.
കഥയാമി നിഗൂഢാര്ഥം സാവധാനം നിശാമയ । സര്വസ്മാച്ച പരം സ്ഥാനം സര്വാധാരോ മഹാന്വിരാട്
രഹസ്യമായ അർത്ഥം ഞാൻ വിശദീകരിക്കും; ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു. എല്ലാറ്റിനും അതീതമായ പരമാവധി സ്ഥാനം, സർവ്വാധാരനായ മഹാവിരാട് തന്നെയാണ്.
യസ്യ ലോമസു വിശ്വാനി ചാസംഖ്യാനി ച താനി ച । സര്വസ്മാച്ച പരം സൂക്ഷ്മം പരമാണും നിശാമയ
അവന്റെ രോമങ്ങളിൽ അനവധി ലോകങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുപോലെ, എല്ലാറ്റിനും അതീതമായ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ അണുവിനെയും നീ മനസ്സിലാക്കണം.
കാലാരമ്ഭാത്മകം സര്വമനൂരം പരമീപ്സിതമ് । ചരമഃ സദ്വിശേഷാണാമനേകോഽസംയുതഃ സദാ
ആഗ്രഹിക്കുന്നതൊക്കെയും അണുരൂപത്തിൽ, കാലത്തിന്റെ ആരംഭം ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്; അവസാനത്തെ സത്വവിശേഷങ്ങൾ പലതും എപ്പോഴും വേറിട്ടവയാണ്.
പരമാണുഃ സ വിജ്ഞേയോ നൃപാമൈക്യഭ്രമോ യതഃ । പരമാണുദ്വയേനാണുസ്ത്രസരേണുസ്തു തേ ത്രയഃ
അവിടെയാണ് രാജാക്കന്മാരിൽ ഏകത്വം എന്ന ഭ്രമം ഉണ്ടാകുന്നത്; ആ പരമാണു മനസ്സിലാക്കണം. രണ്ട് പരമാണു ചേർന്നാൽ ഒരു അണു, മൂന്ന് അണു ചേർന്ന് ഒരു ത്രസരേണു.
ത്രസരേണുത്രികേണാപി ത്രുടിരുക്താ മനീഷിഭിഃ । വേധസ്ത്രുടിശതേനൈവ ത്രിവേധേന ലവസ്തഥാ
മൂന്ന് ത്രസരേണു ചേർന്ന് ഒരു ത്രുടി ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; നൂറ് ത്രുടി ചേർന്ന് ഒരു വേധം, മൂന്ന് വേധം ചേർന്ന് ഒരു ലവം.
ത്രിലവേന നിമേഷശ്ച ത്രി നിമേഷേണ ച ക്ഷണഃ । കാഷ്ഠാ പഞ്ചക്ഷണേനൈവ ലഘുശ്ച ദശകാഷ്ഠയാ
മൂന്ന് ലവം ചേർന്ന് ഒരു നിമിഷം, മൂന്ന് നിമിഷം ചേർന്ന് ഒരു ക്ഷണം; അഞ്ച് ക്ഷണം ചേർന്ന് ഒരു കഷ്ട, പത്ത് കഷ്ട ചേർന്ന് ഒരു ലഘു.
ലഘുപഞ്ചദശം ദണ്ഡസ്തത്പ്രമാണം നിശാമയ । ദ്വാദശാര്ധപലോന്മാനം ചതുര്ഭിശ്ചതുരങ്ഗുലൈഃ
പതിനഞ്ച് ലഘു ചേർന്ന് ഒരു ദണ്ഡം; ഇതാണ് അളവ്. പന്ത്രണ്ടര പളവും, നാലു നാലു അങ്ങുലയും അളവാണ്.
സ്വര്ണമാഷൈഃ കൃതച്ഛിദ്രം യാവത്പ്രസ്ഥജലപ്ലുതമ് । ദണ്ഡദ്വയേ മുഹൂര്തഃ സ്യാത്വഷ്ടിദണ്ഡാത്മികാ തിഥിഃ
ഒരു സ്വർണമാശം കുഴിച്ചെടുത്ത്, ഒരു പ്രസ്ഥം വെള്ളം നിറയ്ക്കുന്നതാണ് അളവ്; രണ്ട് ദണ്ഡം ചേർന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തം, എട്ട് ദണ്ഡം ചേർന്ന് ഒരു തിഥി.
തദഷ്ടഭാഗഃ പ്രഹരഃ പ്രമാണം ച നിരൂപണമ് । ചതുര്ഭിഃ പ്രഹരൈ രാത്രിശ്ചതുര്ഭിര്ദിനമുച്യതേ
അതിന്റെ എട്ടിലൊന്ന് പ്രഹരം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ഇതാണ് അളവ്. നാല് പ്രഹരം ചേർന്ന് ഒരു രാത്രി, നാല് പ്രഹരം ചേർന്ന് ഒരു പകൽ.
തിഥിപഞ്ചദശേനൈവ പക്ഷമാനം പ്രകീര്തിതമ് । പക്ഷദ്വയേന മാസഃ സ്യാച്ഛുക്ലകൃഷ്ണാഭിധേന ച
പതിനഞ്ച് തിഥി ചേർന്ന് ഒരു പക്ഷം എന്ന് കണക്കാക്കുന്നു; രണ്ട് പക്ഷം ചേർന്ന് ഒരു മാസം, അതായത് ശുക്ലപക്ഷം, കൃഷ്ണപക്ഷം.
ഋതുര്മാസദ്വയേനൈവ തത്ഷട്കേനൈവ വത്സരഃ । വസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശ്ച ശരദ്ധേമന്തശീതകാഃ
രണ്ട് മാസം ചേർന്ന് ഒരു ঋതു, ആറ് ঋതു ചേർന്ന് ഒരു സംവത്സരം; വസന്തം, ഗ്രീഷ്മം, മഴക്കാലം, ശരത്, ഹേമന്തം, ശീതകാലം.
വര്ഷാഃ പഞ്ചവിധാ ജ്ഞേയാഃ കാലവിദ്ഭിര്നിരൂപിതാഃ । സംവത്സരഃ പ്രവത്സര ഇലാവത്സര ഏവ ച
കാലത്തെ അറിയുന്നവർ അഞ്ചു വിധം സംവത്സരങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു: സംവത്സരം, പ്രവത്സരം, ഇളാവത്സരം എന്നിങ്ങനെ.
അനുവത്സരോ വത്സരോഽയമിതി കാലവിദോ വിദുഃ । അബ്ദോ ദ്വിഷട്കമാസൈശ്ച തന്നാമ ശുണു ചോദ്ധവ
അനുവത്സരം, വത്സരം എന്നിങ്ങനെയാണ് കാലജ്ഞർ വിളിക്കുന്നത്; രണ്ട് അധികമാസങ്ങളോടുകൂടി ഒരു സംവത്സരം. ഈ പേര് നീ കേൾക്കു, ഉദ്ദവ.
വൈശാഖോ ജ്യേഷ്ഠ ആഷാഢഃ ശ്രാവണോ ഭാദ്ര ഏവ ച । ആശ്വിനഃ കാര്തികോ മാര്ഗഃ പൌഷോ മാഘസ്തു ഫാല്ഗുനഃ
വൈശാഖം, ജ്യേഷ്ഠം, ആശാഢം, ശ്രാവണം, ഭാദ്രപദം, ആശ്വിനം, കാർത്തികം, മാർഗശീർഷം, പൗഷം, മാഘം, ഫാൽഗുനം — ഇവയാണ് മാസങ്ങൾ.
സൈത്രസ്തു ചരമോ ജ്ഞേയോ വര്ഷശേഷീ നിരൂപിതഃ । വസന്തശ്ചൈത്രവൈശാഖമാസയുഗ്മേന കീര്തിതഃ
ചൈത്രം അവസാന മാസമായി അറിയപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ വർഷത്തിലെ ശേഷിച്ച മാസങ്ങൾ വിവരണം ചെയ്തു. വസന്തകാലം ചൈത്രവും വൈശാഖവും ചേർന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു.
ജ്യേഷ്ഠാവാഢദ്വയേനൈവ ഗ്രീഷ്മസ്തു പരികീര്തിതഃ । വര്ഷാ ശ്രാവണഭദ്രേ ച ഹ്യാശ്വിനേ കാര്തികേ ശരത്
ജ്യേഷ്ഠവും രണ്ട് ആശാഢങ്ങളും ചേർന്നതാണു വേനൽക്കാലം; ശ്രാവണവും ഭാദ്രപദവും മഴക്കാലം; ആശ്വിനവും കാർത്തികവും ശരത്കാലം.
മാര്ഗേ പൌഷേ ച ഹേമന്തഃ ശിശിരോ മാഘഫാല്ഗുനേ । അബ്ദസ്തു ചായനൈ ദ്വേ വൈ ചോത്തരേ ദക്ഷിണായനേ
മാർഗശീർഷവും പൗഷവും ശീതകാലം; മാഘവും ഫാൽഗുനവും കനൽക്കാലം. ഒരു വർഷം ഉത്തരായണം, ദക്ഷിണായനം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.
മാഘാദിഷഡ്വിനിര്മിതമുത്തരായണമീപ്സിതമ് । ശ്രാവണാദിമാസഷട്കം ദക്ഷിണായനമേവ ച
മാഘം മുതൽ ആശാഢം വരെ ആറു മാസം ഉത്തരായണമായി കണക്കാക്കുന്നു; ശ്രാവണം മുതൽ ആറു മാസം ദക്ഷിണായണമാണ്.
മാഘാദാഷാഢപര്യന്തം ദിനം വൃദ്ധം ക്രമേണ വൈ । നക്തം വൃദ്ധം ശ്രാവണശ്ച പൌഷപര്യന്തമേവ ച
മാഘം മുതൽ ആശാഢം വരെ ദിവസങ്ങൾ ക്രമമായി നീളുന്നു; ശ്രാവണം മുതൽ പൗഷം വരെ രാത്രികൾ ക്രമമായി നീളുന്നു.
പ്രതിപത്പൂര്ണിമാന്തശ്ച ശുക്ലപക്ഷഃ പ്രകീര്തിതഃ । പൂര്ണിമായാഃ പ്രതിപദശ്ചാമാവാസ്യാന്ത ഏവ ച
പ്രതിപതിക്ക് തുടങ്ങിയും പൗർണമി വരെ ഉള്ളത് ശുക്ലപക്ഷം എന്നാണ് പറയുന്നത്; പൗർണമിക്ക് ശേഷം പ്രതിപതിക്ക് ആരംഭിച്ച് അമാവാസ്യ വരെ കൃഷ്ണപക്ഷം.
കൃഷ്ണപക്ഷസ്തു വിജ്ഞേയോ വേദവിദ്ഭിര്നിരൂപിതഃ । ദ്വിതീയാ ച തൃതീയാ ച ചതുര്ഥീ പഞ്ചമീ തഥാ
കൃഷ്ണപക്ഷം വേദപണ്ഡിതന്മാർ നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു; രണ്ടാം, മൂന്നാം, നാലാം, അഞ്ചാം ദിവസങ്ങളും അതുപോലെ.
ഷഷ്ഠീ ച സപ്തമീ ചൈവ ഹ്യഷ്ടമീ നവമീ തഥാ । ദശമ്യേകാദശീ ചാപി ദ്വാദശീ ച ത്രയോദശീ
അറാം, ഏഴാം, എട്ടാം, ഒൻപതാം, പത്താം, പതിനൊന്നാം, പന്ത്രണ്ടാം, പതിമൂന്നാം ദിവസങ്ങൾ —
ചതുര്ദശീ കുഹൂര്യാവദ്ദിനം തു ഗണനം സ്മൃതമ് । അശ്വിനീ ഭരണീ ചാപി കൃത്തികാ രോഹിണീ തഥാ
പതിനാലാം ദിവസം കുഹൂ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അശ്വിനി, ഭരണി, കൃത്തി, രോഹിണി എന്നിവയും —
മൃഗശിരസ്ത്ഥാഽഽര്ദ്രാ ച നക്ഷത്രേ ദ്വേ പുനര്വസൂ । പുഷ്യാശ്ലേഷേ മഘാ ചൈവ പൂര്വാ ചോത്തരഫാല്ഗുനീ
മൃഗശീർഷം, ആർദ്ര, രണ്ട് പുനർവസു, പുഷ്യ, ആശ്ലേഷ, മഘ, പൂവാഫല്ഗുനി, ഉത്തരഫല്ഗുനി —
ഹസ്തചിത്രേ തഥാ സ്വാതീ വിശാഖാ ചാനുരാധികാ । ജ്യേഷ്ഠാ മൂലം തഥാ ജ്ഞേയാ പൂര്വാഷാഢോത്തരാ തഥാ
ഹസ്തം, ചിത്ര, സ്വാതി, വിശാഖ, അനുരാധ, ജ്യേഷ്ഠ, മൂലം, പൂവാശാഢ, ഉത്തരാശാഢ —
ശ്രവണാഭിജിതീ ചൈവ ധനിഷ്ഠാ ച പ്രകീര്തിതാ । തതഃ ശതഭിഷാ ജ്ഞേയ പൂര്വാഭാദ്രപദാ തഥാ
ശ്രവണവും അഭിജിതും ധനിഷ്ഠയും പറയുന്നു; അതിനുശേഷം ശതഭിഷ, പൂവാഭാദ്രപദ —
തഥോത്തരാ തു വിജ്ഞേയാ രേവതീ ചരമാ സ്മൃതാ । അഷ്ടാവിംശതി നക്ഷത്രം കലത്രം ശശിനസ്തഥാ
പിന്നീട് ഉത്തരാഭാദ്രപദയും, അവസാനത്തേതായി രേവതി; ഇങ്ങനെ ഇരുപത്തിയെട്ട് നക്ഷത്രങ്ങൾ ചന്ദ്രന്റെ ഭാര്യമാരാണ്.