രാധികാം മൂര്ച്ഛിതാം ദൃഷ്ട്വാ പശ്ചാത്കൃത്വാ തമുദ്വവമ് । ഉവാച മാധവീ ഗോപീ രാധായാഃ പുരതഃ സ്ഥിതാ
രാധികയെ അന്ധനായത് കണ്ടു, ആലോചിച്ച ശേഷം, മാധവീ ഗോപിക രാധയുടെ മുമ്പിൽ നിന്നു സംസാരിച്ചു.
മാധവ്യുവാച കിം വാ ചോരസ്യ കൃഷ്ണസ്യ രൂപം വാ വേഷമുത്തമമ് । കിം സുഖം വിഭവം കിം വാ ഗൌരവം ചാപ്യനുത്തമമ്
മാധവീ പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണന്റെ മോഷണമാണോ അതോ അവന്റെ രൂപമാണോ, അതോ അതുല്യമായ വേഷമാണോ? അവന്റെ സന്തോഷം, സമ്പത്ത്, മഹത്വം—ഇവയിലേതാണ് അത്ഭുതം?
കിം വാ തദ്വീര്യമൈശ്വര്യം ശൌര്യ വാ ദുരതിക്രമമ് । കിം വാ സിദ്ധം പ്രസിദ്ധം വാ കിം വാ തുല്യം ഗുണോത്തമമ്
അവന്റെ ശക്തിയോ ഐശ്വര്യമോ അതവന്റെ ജയിക്കാനാകാത്ത വീര്യമോ? അവന്റെ പ്രശസ്തതയോ, സമാനതയില്ലാത്ത ഗുണങ്ങളോ—ഇവയിലേതാണ് അത്ഭുതം?
ഇതോ വാ കുത ആയാതഃ പുനരേവ കുതോ ഗതഃ । ബാലകോ ഗോപവേഷശ്ച നഹി രാജാത്മജഃ പുമാന്
അവൻ എവിടുനിന്നാണ് വന്നത്, പിന്നെ എവിടേക്ക് പോയി? അവൻ ഒരു ബാലൻ, ഗോപവേഷം ധരിച്ചവൻ, രാജകുമാരൻ അല്ല, പുരുഷൻ അല്ല.
ത്വം കിം സ്മരസി കല്യാണി ഗോപാലം നന്ദനന്ദനമ് । ആത്മാനം രക്ഷയത്നേന കഃ പ്രിയഃ സ്വാത്മനഃ പരഃ
നല്ലവളേ, നീ എന്തിനാണ് ആ ഗോപാലനെയും നന്ദനന്ദനനെയും ഓർക്കുന്നത്? നീ സ്വയം ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിക്കണം; ഒരാള്ക്ക് തന്നെക്കാൾ പ്രിയൻ ആരാണ്?
ധിക്ത്വാം രാധേഽതിനിര്ലജ്ജാം തവൈവ ജീവനം വൃഥാ । ജഗതോ യുവതീനാം ച കരോഷി സുയശഃക്ഷയമ്
രാധേ, നീ അത്യന്തം ലജ്ജയില്ലാത്തവളാണ്; നിന്റെ ജീവിതം വെറുതെ പോയി; നീ ലോകത്തിലെ സ്ത്രീകൾക്ക് അപകീർത്തി വരുത്തുന്നു.
നാരീണാം ഗോപനം കാര്യ സുവ്യക്തേ സ്വയശഃക്ഷയമ് । യത്നേന ചക്ഷുഷോ വാഽര്ഹം സഖി സംചരണം കൃരു
സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വന്തം മാനം സൂക്ഷിക്കണം; തുറന്നുപറഞ്ഞാൽ സ്വന്തം കീര്ത്തി നശിക്കും. സഖി, കണ്ണുകൾ നിയന്ത്രിക്കാൻ പരിശ്രമിക്കണം.
അന്തരേ പതിഭാവം ച സംഗോപ്യ ഭാവനം കുരു । ന വൈ ജാതിശ്ച ശത്രൂണാം മിത്രാണാം ച സുരേശ്വരി
ഭർത്താവിനുള്ള സ്നേഹം ഉള്ളിൽ ഒളിപ്പിക്കണം; ഭാവങ്ങൾ മറച്ചു വയ്ക്കണം. ശത്രുക്കളിലും സുഹൃത്തുക്കളിലും ജന്മത്തിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല, ദേവതകളുടെ രാജ്ഞിയേ.
ശത്രുഃ കാര്യവശേനൈവ മിത്രം ച കര്മണാ ഭവേത് । സ്വകാര്യമുദ്ധരേത്പ്രാജ്ഞഃ കാര്യധ്വംസേന മൂര്ഖതാ
ശത്രു നിർബന്ധം കൊണ്ടു സുഹൃത്ത് ആകാം, സുഹൃത്ത് പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകും. ബുദ്ധിമാനായവൻ തന്റെ കാര്യങ്ങൾ മുന്നോട്ട് നയിക്കും; കാര്യങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നത് മൂഢതയുടെ ലക്ഷണം തന്നെയാണ്.
കഃ കസ്യ വല്ലഭോ രാധേ കഃ കസ്യാപ്രിയ ഏവ ച । കാര്യം ച സമയം ജ്ഞാത്വാ സന്തഃ കുര്വന്തി സംതതമ്
ആർക്കാണ് ആർ പ്രിയം, ആർക്ക് ആർ അപ്രിയം, രാധേ? സമയവും ആവശ്യവും മനസ്സിലാക്കി സദാചാരികൾ എല്ലായ്പ്പോഴും യുക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കും.
ശത്രുര്ധനാപഹാരീ ച പ്രാണഹര്താ തതഃ പരഃ । കടുവക്താ ദുഃഖദാതാ ശത്രൂണാം ലക്ഷണം ശ്രൃണു
സമ്പത്ത് കവർന്നെടുക്കുന്നവനും, ജീവൻ എടുത്തുപോകുന്നവനും, കഠിനമായി സംസാരിക്കുന്നവനും, ദുഃഖം നൽകുന്നവനും ശത്രുവിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ഈ ശത്രുലക്ഷണങ്ങൾ കേൾക്കൂ.
സ്വകുലാത്ത്വാം ബഹിഷ്കൃത്യ വിസൃജ്യ ശോകസാഗരേ । ഗൃഹീത്വാ ചേതനം പ്രാണാന്നിഷ്ഠുരോ ദാരുണോ ഗതഃ
നിന്റെ കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി, ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവൻ നിന്റെ മനസ്സും ജീവനും എടുത്തു ക്രൂരമായി വിട്ടുപോയി.
കിം കിം സ്മരസിമൂഢേ ഹി ത്യജ ശോകം സുദാരുണമ് । ആത്മാനം രക്ഷ യത്നേന കഃ പ്രിയഃ സ്വാത്മനഃ പരഃ
നീ എന്താണ് ഓർക്കുന്നത്, ഭ്രമിച്ചവളേ? ഈ ഭയങ്കരമായ ദു:ഖം ഉപേക്ഷിക്കൂ. ആത്മാവിനെ പരിശ്രമത്തോടെ സംരക്ഷിക്കൂ; സ്വയംക്കാൾ പ്രിയൻ ആരുണ്ട്?
പദ്മാവത്യുവാച ഭവതാ കഥിതം പൂര്ണം യമുനാജലസംനിധൌ । അരസസ്യ രതിര്ദൂരം നാരീണാം ന സുഖം പ്രിയേ
പദ്മാവതി പറഞ്ഞു: യമുനാനദിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നീ എല്ലാം വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു; രുചിയില്ലാത്തതിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് ആനന്ദം ദൂരമാണ്, പ്രിയനേ, സുഖം അവർക്കില്ല.
വിദ്യുജ്ജ്വാരാ ജലേ രേഖാ ഖലാനാം പ്രീതിരേവ ച । ന നീതിര്തീതിശാസ്ത്രേഷു സുവിശ്വാസഃ ഖലേഷു ച
ജലത്തിൽ മിന്നുന്ന മിന്നൽപോലെയും, ദുഷ്ടന്മാരുടെ സ്നേഹവും സ്ഥിരമല്ല; ദുഷ്ടന്മാരിലും ആചാരഗ്രന്ഥങ്ങളിലും വിശ്വാസം ഇല്ല.
യദാ ത്വം യമുനാകൂലേ മുഖം വീക്ഷ്യ ഹരേരഹോ । സസ്മിതം സകടാക്ഷം ച പുനഃ കൃത്വാഽസ്യ ഗോപനമ്
നീ യമുനയുടെ തീരത്ത് ഹരിയുടെ മുഖം കണ്ടപ്പോൾ—പുഞ്ചിരിയോടെ വശനോട്ടം നോക്കി—പിന്നീട് അതു മറച്ചു വെച്ചു.
പുനഃ പുനസ്ത്വം സംവീക്ഷ്യ ത്വയാ ത്യക്തം ച ചേതനമ് । ഗൃഹം ത്യക്ത്വാ ഗുരുഭയം സഖീനാം വചനം ശുഭമ്
പുനഃപുനഃ നീ നോക്കി, മനസ്സു വിട്ടു; വീട്ടും മുതിർന്നവരുടെ ഭയവും ഉപേക്ഷിച്ചു, സുഹൃത്തുക്കളുടെ നല്ല വാക്കുകളും അവഗണിച്ചു.
സംതതം ധ്യായസേ കൃഷ്ണം നാഽഽഹാരം ജീവനം തഥാ। ക്വ കൃഷ്ണോ മഥുരായാം ച ക്വാപി ത്വം കദലീവനേ
നീ എപ്പോഴും കൃഷ്ണനെ ധ്യാനിക്കുന്നു, ആഹാരവും ജീവനും അവഗണിക്കുന്നു; കൃഷ്ണൻ മഥുരയിൽ, നീ കദളിവനത്തിൽ—ഇവ രണ്ടും എവിടെയാണ്?
ത്വം യദി ത്യജസി പ്രാണാന്നാഽഽവിര്ഭവതി സോഽധുനാ । കാലേ ദ്രക്ഷ്യസി സ്വാത്മാനം യദി രക്ഷസി സുന്ദരി
നീ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഇപ്പൊഴവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടില്ല; നീ സ്വയം സംരക്ഷിച്ചാൽ, കാലക്രമേണ നീ നിന്നെ തന്നെ കാണും, സുന്ദരിയേ.
ചന്ദ്രമുഖ്യുവാച പ്രാക്തനേന ശുഭം സര്വം സുഖം ച വിഭവശ്ചിരമ് । ദുഃഖം ശോകോ പ്രാക്തനേന വിപത്സംപച്ച സാംപ്രതമ്
ചന്ദ്രമുഖി പറഞ്ഞു: മുൻപത്തെ കർമ്മം കൊണ്ടാണ് എല്ലാ സുഖവും ഐശ്വര്യവും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത്; അതുപോലെ തന്നെ മുൻകാർമികത്വം കൊണ്ടാണ് ഇപ്പോൾ ദു:ഖവും ദുരിതവും ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഭാരതേ പുണ്യഭൂമൌ ച സര്വേഷാമീപ്സിതേ വരേ । ലഭേത്പതിം ഹരിം കാന്തം തപസാ പ്രകൃതേഃ പരമ്
ഭാരതം എന്ന പുണ്യഭൂമിയിൽ, എല്ലാവർക്കും ആഗ്രഹമുള്ള സ്ഥലത്ത്, തപസ്സിലൂടെ പ്രകൃതിയെ കടന്ന് ഹരിയെ ഭർത്താവായി പ്രാപിക്കാം.
തഥാഽപി പ്രദഹേദ്ഗാത്രം കാമബാണേന സാംപ്രതമ് । അസ്യാഃ ശത്രുഃ കഥം ചന്ദ്രോ മധുര്വാ മധുമാധവൌ
എന്നാലും ഇപ്പോൾ കാമബാണം കൊണ്ട് ശരീരം കത്തുന്നു; ചന്ദ്രൻ എങ്ങനെ ശത്രുവാണ്, മധുവും മാധവനും എങ്ങനെ മധുരമാണ്?
ശംകരേണ പ്രദഗ്ധോഽഭൂത്പുനരേവ സ മന്മഥഃ । ചന്ദ്രം ഭക്ഷതു രാഹുശ്ച പുനശ്ചോദ്വമനം തഥാ
ശങ്കരൻ കാമദേവനെ ദഹിപ്പിച്ചെങ്കിലും, അവൻ വീണ്ടും വന്നുവല്ലോ; രാഹു ചന്ദ്രനെ വിഴുങ്ങുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും പുറത്തുവിടുന്നു.
മധുശ്ച മിത്രശോകേന പ്രാണാംസ്ത്യക്ത്വാ യയൌയമമ് । സുധാസിന്ധുശ്ച ചേന്ദുര്യോ വിഷസിന്ധുശ്ച മാം പ്രതി
മധു സുഹൃത്തിന്റെ ദു:ഖത്തിൽ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ച് യമലോകത്തേക്കുപോയി; എനിക്ക് ചന്ദ്രൻ അമൃതസമുദ്രവും വിഷസമുദ്രവും ആണു.
സുവേഷഃ സ്യാജ്ജ്വലദ്വഹ്നിശ്ചന്ദനം തദ് ഘൃതാഹുതിഃ । സംതതം പ്രദഹേദ്ഗാത്രം സുഗന്ധിശ്ച സമീരണഃ
അലങ്കാരം കത്തുന്ന അഗ്നിപോലെയാണ്, ചന്ദനം നെയ്യ് ഹോമം പോലെയാണ്; അവ ശരീരം തുടർച്ചയായി കത്തിക്കുന്നു, സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റും അതുപോലെ.
ത്യക്താഹാരാ മമ സഖീ പശ്യ ശ്വസിതി ജീവതി । പ്രശംസാംകുരു കൃഷ്ണസ്യ മുഖേന കുരുനന്ദന
എന്റെ സഖി ആഹാരം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ശ്വസിച്ച് ജീവിക്കുന്നു; കുരുനന്ദനാ, നീ കൃഷ്ണനെ വായിലൂടെ സ്തുതിക്കൂ.
തന്നാമസ്മൃതിമാത്രേണ തദ്ഗുണശ്രവണേന ച । തദ്വാര്തയാ ച ശുഭയാ സഹസാ ചേതനം ഭവേത്
അവന്റെ നാമം ഓർക്കുന്നതിലൂടെയോ, അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ കേൾക്കുന്നതിലൂടെയോ, അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ശുഭമായ സംസാരത്തിലൂടെയോ, ഒരാൾക്ക് അപ്രത്യക്ഷമായി ആത്മബോധം ലഭിക്കും.
ശശികലോവാച ത്വം കിം മാധവി ജാനാസി കൃഷ്ണമാത്മാനമീശ്വരമ് । യം തം ബ്രഹ്മാദയോ ദേവാ വേദാശ്ചത്വാര ഏവ ച
ശശികല പറഞ്ഞു: മാധവി, നീയോ കൃഷ്ണനെ, സ്വയം പരമേശ്വരനായ അവനെ, ബ്രഹ്മാവും മറ്റു ദേവന്മാരും നാലു വേദങ്ങളും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെ, നന്നായി അറിയുന്നുവോ?
ധ്യായന്തി സംതസം സന്തഃ പാദപദ്മം സുരേപ്സിതമ് । പദ്മാ സരസ്വതീ ദുര്ഗാ സോഽനന്തോഽപി മഹേശ്വരഃ
സദാചാരമുള്ളവർ ദൈവങ്ങൾക്കു പോലും പ്രിയമായ അവന്റെ കമലപാദങ്ങളെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നു; പത്മ, സരസ്വതി, ദുർഗ്ഗ, അനന്തൻ, മഹേശ്വരൻ ഇവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
യം ന ജാനന്തി സിദ്ധേന്ദ്ര മുനീന്ദ്രാം മനവസ്തഥാ । സര്വാത്മനഃ കുതോ രൂപം നിര്ഗുണസ്യ കുതോ ഗുണാഃ
സിദ്ധന്മാർക്കും മഹാമുനികൾക്കും മനുക്കൾക്കും പോലും അവനെ അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല; എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അവന്റെ രൂപം എങ്ങനെ അറിയാം? ഗുണങ്ങളില്ലാത്തവനിൽ എങ്ങനെ ഗുണങ്ങൾ കാണാം?