യഥാ നീതഃ സാപരാധോ ദണ്ഡഥോ രാജഭടാദിഭിഃ । ചകാര രാധാം ക്രോഡേ ച സമാഗത്യ കൃപാനിധിഃ
പാപം ചെയ്തവനെ രാജാവിന്റെ സൈനികർ ശിക്ഷയ്ക്കായി കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, കരുണാസാഗരനായ കൃഷ്ണൻ രാധയെ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി ചേർത്ത് പിടിച്ചു.
ചേതനാം കാരയാമാസ ബോധയാമാസ ബോധനൈഃ । സംപ്രാപ്യ ചേതനാം ദേവീ ദദര്ശ പ്രാണവല്ലാഭാമ്
അവൾക്ക് ബോധം വരുത്താൻ കൃഷ്ണൻ പലവിധ ശ്രമങ്ങളും നടത്തി. ബോധം തിരിച്ചെത്തിയ രാധ ദൈവം തന്റെ പ്രാണപ്രിയനെ കണ്ടു.
ബഭൂവ സുസ്ഥിരാ ദേവീ തത്യാജ വിരഹജ്വരമ് । ചകാര കാന്തം സാ കാന്താ ഗാത്രാലിങ്ഗനമീപ്സിതമ്
ദേവി മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയോടെ ആരോഗ്യവതിയായി. വേർപാടിന്റെ ജ്വരം അവൾ വിട്ടുകളഞ്ഞു. പ്രിയപ്പെട്ടവരെ അവൾ ആഗ്രഹിച്ചപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്തു.
നാനാപ്രകാരശൃങ്ഗാരം ചകാര മധുസൂദനഃ । ഉവാസ രത്നതല്പേ ച രാധാം കൃത്വാ സ്വവക്ഷസി
മധുസൂദനൻ പലവിധ സ്നേഹവിനോദങ്ങൾ നടത്തി. രാധയെ തന്റെ നെഞ്ചിൽ കയറ്റി രത്നപ്പന്തലിൽ അവളോടൊപ്പം ഇരുന്നു.
രാധാസഖീ രത്നമാലാ വിദഗ്ധാ സര്വപൂജിതാ । ഉവാച കൃഷ്ണം മധുരം നീതിസാരമനുത്തമമ്
രാധയുടെ സഖിയായ രത്നമാല, ബുദ്ധിമതിയും എല്ലാവരாலும் ആദരിക്കപ്പെടുന്നതുമായവൾ, കൃഷ്ണനോടു മധുരമായി ഉത്തമമായ നയത്തിന്റെ സാരം പറഞ്ഞു.
രത്നമാരോവാച ശൃണു കൃഷ്ണ പ്രവക്ഷ്യാമി പരിണാമസുഖാവഹമ് । ഹിതം തഥ്യം നീതിസാരം ദംപത്യോഃ പ്രീതികാരണമ്
രത്നമാല പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണാ, ഞാൻ നിനക്കു പറയാൻ പോകുന്നത് അവസാനം സന്തോഷം നൽകുന്നതും, ഉപകാരപ്രദവും സത്യവുമാണ്; നയത്തിന്റെ സാരവും ഭർത്താവും ഭാര്യയും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ കാരണവുമാണ്.
സംമതം കാമശാസ്ത്രേഷു നീതൌ വേദപുരാണയോഃ । ലൌകികവ്യവരാരേഷു പ്രശസ്യം സുയശസ്കരമ്
ഇത് കാമശാസ്ത്രങ്ങളിലും നയശാസ്ത്രങ്ങളിലും, വേദങ്ങളിലും പുരാണങ്ങളിലും അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നതാണ്; ലോകത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നതും നല്ല പേരിനും കാരണവുമാണ്.
നാരീണാം ച പ്രിയാ മാതാ പ്രിയോ ഭ്രാതാ ച വന്ധുഷു । തതഃ പ്രിയശ്ച പുത്രശ്ച പുത്രാദേവ പ്രിയഃ പതിഃ
സ്ത്രീകൾക്കു ബന്ധുക്കളിൽ അമ്മയാണ് ഏറ്റവും പ്രിയം, ശേഷം സഹോദരൻ, പിന്നെ മകൻ, എന്നാൽ എല്ലാംക്കാളും ഭർത്താവാണ് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടത്.
ശതപുത്രാത്പ്രിയഃ സ്വാമീ സാധ്വീനാം സാധുസംമതഃ । രസികാനാം വിദഗ്ധാനാം ന ഹി ഭര്തുഃ പരഃ പ്രിയഃ
നല്ല സ്ത്രീകൾക്കു ഭർത്താവ് നൂറു മക്കളേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ്, സദാചാരികൾക്കും ബുദ്ധിമാന്മാർക്കും ഭർത്താവിനേക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ മറ്റൊരുവൻ ഇല്ല.
യദി ഭര്താ വിദഗ്ധശ്ച വിദഗ്ധാനാം സുഖാവഹഃ । അന്യഥാ വിഷതുല്യശ്ച വിഷമശ്ചേത്ഖലഃ ഖലു
ഭർത്താവ് ബുദ്ധിമാനായാൽ, ബുദ്ധിമതികൾക്കു സന്തോഷം നൽകുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ, ദുഷ്ടനാണെങ്കിൽ, വിഷംപോലും കഠിനനാണ്.
സംസാരേ ചാനൃതേ വത്സ ദംപത്യോഃ പ്രീതിരേവ ച । പരസ്പരം ച സമതാ പ്രിയസൌഭാഗ്യമീപ്സിതമ്
ഈ ലോകത്തിൽ, പ്രിയമേ, ഭർത്താവും ഭാര്യയും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹവും പരസ്പരസമത്വവും ഏറ്റവും വലിയ ഭാഗ്യമാണ്.
ദംപത്യോഃ സമതാ നാസ്തി യത്ര-യത്ര ഹി മന്തിരേ । അലക്ഷ്മീസ്തത്ര തത്രൈവ വിഫലം ജീവനം തയോഃ
ഭർത്താവും ഭാര്യയും തമ്മിൽ സമത്വം ഇല്ലാത്തിടത്ത് എവിടെയും ദാരിദ്ര്യവും ദുർഭാഗ്യവും വാസം ചെയ്യുന്നു; അവരുടെ ജീവിതം ഫലഹീനമാണ്.
സുസ്വാമിനാം വിഭേദശ്ച പരം ദുഃഖം ച യോഷിതാമ് । ശോകസംതാപബീജം ച ജീവിതം മരണാധികമ്
നല്ല ഭർത്താവുള്ള സ്ത്രീകൾക്കു വേർപാട് ഏറ്റവും വലിയ ദുഃഖമാണ്; അതാണ് ദുഃഖത്തിന്റെയും വേദനയുടെയും വിത്ത്, അത്തരം ജീവിതം മരണത്തേക്കാൾ വേദനാജനകമാണ്.
സ്വപ്നേ ജാഗരണേ ചാപി പതിഃ പ്രാണാശ്ച യോഷിതഃ । പതിരേവ ഗുരുഃ സ്ത്രീണാമിഹ ലോകേ പരത്ര ച
ഉറക്കത്തിലും ജാഗരണത്തിലും ഭർത്താവാണ് സ്ത്രീയുടെ ജീവൻ; ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും ഭർത്താവാണ് സ്ത്രീകൾക്കു ഗുരു.
അസ്മാത്തവയി ഗതേ നാഥേ മൂര്ച്ഛാം സംപ്രാപ രാധികാ । പപാത സഹസാ ഭൂമൌ തൃണാച്ഛന്നേ ച ഭൂതലേ
നാഥനായ നീ പോയപ്പോൾ രാധികയ്ക്ക് ബോധം പോയി; അവൾ പെട്ടെന്നു പുല്ലുകൊണ്ടു മൂടിയ നിലത്തേക്ക് വീണു.
മയാ ദത്തം മുഖേഽസ്യാശ്ച ശീതലം ജലമുത്തമമ് । തദാ ശ്വാസോ ബഭൂവാസ്യാശ്ചേതനം ബാല്യമേവ ച
ഞാൻ അവളുടെ വായിൽ തണുത്ത നല്ല വെള്ളം നൽകി; അപ്പോൾ അവൾക്ക് ശ്വാസം തിരിച്ചു, കുട്ടികളെപ്പോലെ ബോധം ലഭിച്ചു.
ക്ഷണം വദതി ഹേ നാഥ ഹേ കൃഷ്ണേതി ക്ഷണം സഖീ । ക്ഷണം രോദിതി സംതപ്താ മൂര്ച്ഛാം പ്രാപ്നോതി തത്ക്ഷണമ്
ഒരു നിമിഷം അവൾ 'നാഥാ, കൃഷ്ണാ' എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഒരു നിമിഷം സഖി സംസാരിക്കുന്നു; ഒരു നിമിഷം ദു:ഖത്തോടെ അവൾ കരയുന്നു; അപ്പോൾ തന്നെ അവൾ വീണ്ടും ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
രാധികായാഃ ശരീരം ച സംതപ്തം വിരഹാനലൈഃ । ദഗ്ധലോഹയഷ്ടിസമമസ്പൃശ്യമനലോപമമ്
വിരഹാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച രാധികയുടെ ശരീരം ചൂടേറ്റ ഇരുമ്പുതുണ്ടുപോലും, സ്പർശിക്കാൻ കഴിയാത്തതും അഗ്നിപോലും ആയിരുന്നു.
സ്വപ്നേ ജാഗനണേ രാത്രൌ ദിവസേ ച ഗൃഹേ വനേ । ജലേ സ്ഥലേ ചാന്തരിക്ഷേഽഭ്യുദയേ ചന്ദ്രസൂര്യയോഃ
സ്വപ്നത്തിലും ജാഗരണത്തിലും, രാത്രിയിലും പകലിലും, വീട്ടിലും കാടിലും, വെള്ളത്തിലും നിലത്തിലും ആകാശത്തിലും, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉദയിക്കുന്ന സമയത്തും—
നാസ്തി ഭേദശ്ച രാധായാ മൃതതുല്യാ ജഡാകൃതിഃ । ശശ്വത്പശ്യതി സ്ഥാനസ്ഥാ സര്വം വിഷ്ണുമയം ജഗത്
രാധയ്ക്ക് വേർപാട് ഇല്ല; അവളുടെ രൂപം ജീവഹീനമായതുപോലെയാണ്. എവിടെയിരുന്നാലും അവൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഈ ലോകം വിഷ്ണുവിനാൽ നിറഞ്ഞതാണെന്ന് കാണുന്നു.
സ്നിഗ്ധപങ്കേ പങ്കജാനാം സജലാനി ദലാനി ച । നിപത്യ തത്കൃതേ തല്പേ സുഷ്വാപ വിരഹാതുരാ
തണുത്ത ചെളിയിലും, താമരകളും അതിന്റെ ഈര്പ്പമുള്ള ഇലകളിലും ഇടയിൽ, വേർപാടിന്റെ വേദനയാൽ രാധ അവിടെ കിടന്ന് ഉറങ്ങി.
സേവിതാ സാ പ്രിയാലീഭിഃ സംതതം ശ്വേതചാമരൈഃ । ചന്ദനദ്രവസംസിക്താ സ്നിഗ്ധവസ്ത്രസമന്വിതാ
അവളെ പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കൾ സേവിച്ചു; ശ്വേത ചാമരങ്ങളാൽ നിരന്തരം കാറ്റുവീശി, ചന്ദനവെള്ളം തളിച്ചു, മൃദുവായ വസ്ത്രങ്ങൾ അണിയിച്ചു.
രാധാങ്ഗസ്പര്ശമാത്രേണ പങ്കഃ സംപ്രാപ ശുഷ്കതാമ് । സ്നിഗ്ധാനി പദ്മപത്രാണി ബഭൂവുര്ഭസ്മസാത്ക്ഷണമ്
രാധയുടെ ശരീരസ്പർശം മാത്രം കൊണ്ടു ചെളി ഉടനെ ഉണങ്ങി, ഈർപ്പമുള്ള താമര ഇലകൾ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ചാരമായി.
ചന്ദനം ശുഷ്കതാം പ്രാപ വര്ണശ്ചമ്പകസംനിഭഃ । ബഭുവ കജ്ജലാകാരഃ കേശസ്യ വര്ണതോ ഹരേ
ചന്ദനവെള്ളം ഉണങ്ങി, അതിന്റെ നിറം ചാമ്പകപ്പൂവിനെപ്പോലെയായി; രാധയുടെ മുടിയുടെ നിറം വിളക്കിന്റെ കരിയിലുപോലെ കറുപ്പായി.
സിന്ദൂരബിന്ദൂ രുചിരഃ ശ്യാമതാം പ്രാപ തത്ക്ഷണമ് । വേഷോ വിലാസോ ലീലാ ച ക്രീഡാ ത്യക്താ ബഭൂവ ഹ
സുന്ദരമായ സിന്ദൂരപ്പൂവ് ഉടൻ കറുത്തതായി; വസ്ത്രവും അലങ്കാരങ്ങളും കളികളും വിനോദങ്ങളും എല്ലാം അവൾ ഉപേക്ഷിച്ചു.
രത്നമാലാ തു താം ദൃഷ്ട്വാ ഗത്വാ കൃഷ്ണാന്തികം തദാ । ഉവാച മധുരം വാക്യം രാധാഹിതകരം പരമ്
രത്നമാല അവളെ അങ്ങനെ കണ്ടു കൃഷ്ണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു; രാധയ്ക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമമായതും മധുരമായതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
രത്നമാലോവാച ഹേ കൃഷ്ണ കമലാകാന്ത ത്വദ്വിയോഗേന മത്സഖീ । പ്രാണാംസ്ത്യക്ഷ്യതി ശീഘ്രം സാ യദി നാഽഽയാസ്യസി ധ്രുവമ്
രത്നമാല പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണാ, ലക്ഷ്മിയുടെ പ്രിയനേ, നിന്നിൽ നിന്നുള്ള വേർപാടുകൊണ്ട് എന്റെ സുഹൃത്ത് ഉടൻ ജീവൻ വിട്ടേക്കും; നീ തീർച്ചയായും വരില്ലെങ്കിൽ.
വിചാര്യ മനസാ കൃഷ്ണ യത്തത്സമൃചിതം കുരു । ന ഭവേത്കാമിനീഹത്യാ യേന നീതിവിശാരദ
കൃഷ്ണാ, മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, യോജിച്ചതെന്തോ അതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്; ഒരു പ്രേമികയുടെ നാശം സംഭവിക്കാതിരിക്കട്ടെ, നീ ധർമ്മത്തിൽ പാണ്ഡിത്യം ഉള്ളവനല്ലേ.
രത്നമാലാവാചഃ ശ്രുത്വാ പ്രഹസ്യോവാച മാധവഃ । ഹിതം സത്യം നീതിസാരം പരിണമസുഖാവഹമ്
രത്നമാലയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മാധവൻ പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു: നീ പറഞ്ഞത് നല്ലതും സത്യവും ധർമ്മത്തിന്റെ സാരവും സ്ഥിരസുഖം നൽകുന്നതുമാണ്.
ശ്രീഭഗവാനുവാച ഈശോ യദ്യപി ശക്തോഽഹം നിഷേകം ഖണ്ഡിതും പ്രിയേ । തഥാഽപി ന ക്ഷമോ രത്നേ നിയതേര്നം കരോമ്യഹമ്
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പ്രിയേ, ഞാൻ ഈ വേർപാട് അവസാനിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനാണെങ്കിലും, രത്നേ, വിധിക്ക് വിരുദ്ധമായി ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.