ഭീമസ്ത്രിപാദസ്ത്രിശിരാഃ ഷഡ്ഭുജോ നവലോചനഃ
ഭയങ്കരൻ, മൂന്ന് കാലുകളും, മൂന്ന് തലകളും, ആറു കൈകളും, ഒമ്പത് കണ്ണുകളും ഉള്ളവൻ—
മന്ദാഗ്നിസ്തസ്യ ജനകോ മന്ദാഗ്നേര്ജനകാസ്ത്രയഃ
അവന്റെ ജനകൻ മന്ദാഗ്നിയാണ്; ആ മന്ദാഗ്നിക്ക് മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട്—
വായുജഃ പിത്തജശ്ചൈവ ശ്ലേഷ്മജശ്ച തഥൈവ ച 1.16.
വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ളവയും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
പാണ്ഡുശ്ച കാമലഃ കുഷ്ഠഃ ശോഥഃ പ്ലീഹാ ച ശൂലകഃ
പാണ്ഡു, കാമല, കുഷ്ഠം, ശോഥം, പ്ലീഹ, ശൂലകം—
മൂത്രകൃച്ഛ്രശ്ച ഗുല്മശ്ച രക്തദോഷവികാരജഃ
മൂത്രസംബന്ധമായ രോഗങ്ങളും വയറ്റിലെ കട്ടകളും രക്തത്തിലെ അശുദ്ധികളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വ്യാധികളും,
ഭ്രമരീ സന്നിപാതശ്ച വിഷൂചീ ദാരുണീ സതി
ഭ്രമരീ എന്ന രോഗവും ത്രിദോഷം ബാധിക്കുന്ന അസുഖങ്ങളും വിഷൂചി എന്ന ഭയങ്കരമായ രോഗവും,
മൃത്യുകന്യാസുതാശ്ചൈതേ ജരാ തസ്യാശ്ച കന്യകാ
ഇവയെല്ലാം മരണന്റെ പുത്രിമാരാണ്; ജര എന്നത് അവരുടെ കന്യകയാണ്.
ഏതേ ചോപായവേത്താരം ന ഗച്ഛന്തി ച സംയതമ്
ശരിയായ മാർഗങ്ങൾ അറിയുകയും ആത്മനിയന്ത്രണം പുലർത്തുകയും ചെയ്യുന്നവരെ ഇവ സമീപിക്കാറില്ല.
ചക്ഷുര്ജലം ച വ്യായാമഃ പാദാധസ്തൈലമര്ദനമ്
കണ്ണുകൾ കഴുകുക, വ്യായാമം ചെയ്യുക, കാലിന്റെ അടിയിൽ എണ്ണയിടുക,
വസന്തേ ഭ്രമണം വഹ്നിസേവാം സ്വല്പാം കരോതി യഃ
വസന്തകാലത്ത് സഞ്ചരിക്കുകയും തീയുടെ സമീപം കുറച്ച് മാത്രം ഇരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ,
ഖാതശീതോദകസ്നായീ സേവതേ ചന്ദനദ്രവമ് നോപയാതി ജരാ തം ച നിദാഘേഽനിലസേവകമ്
കുഴിയിൽ നിന്നുള്ള തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കുകയും ചന്ദനപ്പൊടി ഉപയോഗിക്കുകയും വേനൽക്കാലത്ത് കാറ്റ് ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനെ ജര സമീപിക്കില്ല.
പ്രാവൃഷ്യുഷ്ണോദകസ്നായീ ഘനതോയം ന സേവതേ
മഴക്കാലത്ത് ചൂടുള്ള വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കുകയും കട്ടിയുള്ള വെള്ളം ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ശരദ്രൌദ്രം ന ഗൃഹ്ണാതി ഭ്രമണം തത്ര വര്ജയേത് 1.16.
ശരത്കാലത്ത് കഠിനമായ കാര്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാതെ അപ്പോൾ സഞ്ചാരം ഒഴിവാക്കണം.
ഖാതസ്നായീ ച ഹേമന്തേ കാലേ വഹ്നിം ച സേവതേ
ഹേമന്തകാലത്ത് കുഴിയിൽ കുളിക്കുകയും തീയുടെ സഹായം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ശിശിരേംഽശുകവഹ്നിം ച നവോഷ്ണാന്നം ച സേവതേ
ശിശിരകാലത്ത് സൂര്യനും തീയും ഉപയോഗിക്കുകയും പുതിയ ചൂടുള്ള ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സദ്യോമാംസം നവാന്നം ച ബാലാസ്ത്രീക്ഷീരഭോജനമ്
താഴെക്കാണുന്നവയാണ് ഭക്ഷണം: പുതിയ മാംസം, പുതുതായി ഉണക്കിയ അരി, ബാല്യത്തിലിരിക്കുന്ന സ്ത്രീയുടെ പാൽ.
ഭുങ്ക്തേ സദന്നം ക്ഷുത്കാലേ തൃഷ്ണായാം പീയതേ ജലമ്
വിഷമസമയത്ത് നല്ല ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയും ദാഹം തോന്നുമ്പോൾ വെള്ളം കുടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദധി ഹൈയങ്ഗവീനം ച നവനീതം തഥാ ഗുഡമ്
തൈര്, നെയ്യ്, പുതുതായി ഉണക്കിയ വെണ്ണ, കൂടാതെ ശർക്കരയും,
ശുഷ്കമാംസം സ്ത്രിയം വൃദ്ധാം ബാലാര്കം തരുണം ദധി
ഉണക്കിയ മാംസം, പ്രായമായ സ്ത്രീ, ബാല്യത്തിലിരിക്കുന്ന സൂര്യൻ, പഴയ തൈര്,
രാത്രൌ യേ ദധി സേവന്തേ പുംശ്ചലീശ്ച രജസ്വലാഃ
രാത്രിയിൽ തൈര് കഴിക്കുന്നവർ, കൂടാതെ വേശ്യകളും രജസ്സുള്ള സ്ത്രീകളും,
രജസ്വലാ ച കുലടാ ചാവീരാ ജാരദൂതികാ
രജസ്സുള്ള സ്ത്രീ, വേശ്യ, സന്താനമില്ലാത്ത സ്ത്രീ, പ്രായമായ ദൂതിക,
യോ ഹി താസാമന്നഭോജീ ബ്രഹ്മഹത്യാം ലഭേത്തു സഃ
ഇവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഇരുന്ന് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണഹത്യാപാപം നേടുന്നു.
പാപാനാം വ്യാധിഭിഃ സാര്ദ്ധം മിത്രതാ സന്തതം ധ്രുവമ് 1.16.
പാപങ്ങള് രോഗങ്ങള്ക്കൊപ്പം എന്നും ചേർന്ന് നടക്കുന്നു; അവയുടെ കൂട്ടായ്മ ഉറപ്പാണ്.
പാപേന ജായതേ വ്യാധിഃ പാപേന ജായതേ ജരാ
പാപം കൊണ്ടാണ് രോഗം ഉണ്ടാകുന്നത്; പാപം കൊണ്ടാണ് വൃദ്ധാവസ്ഥയും വരുന്നത്.
തസ്മാത്പാപം മഹാവൈരം ദോഷബീജമമങ്ഗലമ്
അതിനാല് പാപം വലിയ ശത്രുവാണ്, ദോഷങ്ങളുടെ വിത്തും ദുർഭാഗ്യത്തിന്റെയും കാരണവുമാണ്.
സ്വധര്മാചാരയുക്തം ച ദീക്ഷിതം ഹരിസേവകമ്
സ്വധര്മത്തിലും നല്ല പെരുമാറ്റത്തിലും ഉറച്ച, ദീക്ഷയേറ്റു ഹരിയെ സേവിക്കുന്നവന്,
വ്രതോപവാസയുക്തം ച സദാ തീര്ഥനിഷേവകമ്
വ്രതങ്ങളിലും ഉപവാസങ്ങളിലും ഏർപ്പെട്ട് എപ്പോഴും തീര്ഥയാത്ര ചെയ്യുന്നവന്,
ഏതാഞ്ജരാ ന സേവേത വ്യാധിസംഘശ്ച ദുര്ജയഃ
അവനെ വൃദ്ധാവസ്ഥയും ജയിക്കാനാകാത്ത രോഗങ്ങളും ബാധിക്കില്ല.
ജ്വരസ്യ സര്വരോഗാണാം ജനകഃ കഥിതഃ സതി
ജ്വരം എല്ലാ രോഗങ്ങളുടെയും കാരണമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
ഏതേ യഥാ സം ചരന്തി സ്വയം യാന്തി ച ദേഹിഷു
ഈ രോഗങ്ങള് എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്തോ, അതുപോലെ അവ ശരീരങ്ങളില് പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.