ಕ್ರಮೇಣ ತಾಭಿಃ ಸಾರ್ಧ ಚ ಚನ್ದ್ರಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । ಸಪ್ತವಿಂಶತಿ ನಕ್ಷತ್ರಂ ಕಲತ್ರಂ ಚ ಶ್ರುತೌ ಶ್ರುತಮ್
ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರನು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಾರ ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯೆಂದು ಎಪ್ಪತ್ತೇಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.
ಅಭಿಜಿಚ್ಛೂವಣಚ್ಛಾಯಾ ತೇನಾಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಮೃತಾ । ಏಕದಾ ಚ ಮಧೌ ಚನ್ದ್ರೋ ರೋಹಿಣ್ಯಾ ವಾಮಯಾ ಸಹ
ಅಭಿಜಿತ್ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಛಾಯೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಮಧು ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ರೋಹಿಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು.
ರೇಮೇ ದಿವಾನಿಶಂ ನಿತ್ಯಂ ಶ್ರವಣಾ ಚ ಚುಕೋಪ ಸಾ । ಛಾಯಾಂ ಚ ದತ್ತ್ವಾ ಚನ್ದ್ರಾಯ ಯಯೌ ತಾತಾನ್ತಿಕಂ ಭಿಯಾ
ಅವನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸದಾ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶ್ರವಣಾ ಕೋಪಗೊಂಡಳು; ಅವಳು ತನ್ನ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಭಯದಿಂದ ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು.
ತತಃ ಪಿತರಮಾದಾಯ ಸಾ ಚಕ್ರೇ ಚ ವಿಭಾಗಕಮ್ । ಬಭೂವ ತೇನ ನಕ್ಷತ್ರಮಭಿಜಿನ್ನಾಮಕಂ ಪುರಾ
ನಂತರ ಅವಳು ತಂದೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಪುರಾತನದಲ್ಲಿ ಅಭಿಜಿತ್ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರವು ಉಂಟಾಯಿತು.
ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಕೃಷ್ಣಮುಖಾಚ್ಛತಶ್ರೃಙ್ಗೇ ಚ ಪರ್ವತೇ । ನಕ್ಷತ್ರಂ ಕಥಿತಂ ವತ್ಸ ತಿಥ್ಯಾ ಭ್ರಮತಿ ನಿತ್ಯಶಃ
ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಯಿಂದ, ನೂರಾರು ಶಿಖರಗಳಿರುವ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ನಕ್ಷತ್ರವು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮಗನೇ.
ಯೋಗಂ ಚ ಕರಣಂ ಚೈವ ಮದ್ವಕ್ತ್ರೇಣ ನಿಶಾಮಯ । ವಿಷ್ಕಮ್ಭಃ ಪ್ರೀತಿರಾಯುಷ್ಮಾನ್ಸೌಭಾಗ್ಯಃ ಶೋಭನಸ್ತಥಾ
ನಾನು ಹೇಳುವ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ನೀನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲ, ಪ್ರೀತಿ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ, ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಅತಿಗಣ್ಡಃ ಸುಕರ್ಮಾ ಚ ಘೃತಿಃ ಶೂಲಸ್ತಥೈವ ಚ । ಗಣ್ಡೋ ವೃದ್ಧಿರ್ಧ್ರುವಶ್ಚೈವ ವ್ಯಾಘಾತೋ ಹರ್ಷಣಾಸ್ತಥಾ
ಅತಿಗಂಡ, ಶುಭಕರ್ಯ, ಘೃತ, ಶೂಲ, ಗಂಡ, ವೃದ್ಧಿ, ಧ್ರುವ, ವ್ಯಾಘಾತ ಮತ್ತು ಹರ್ಷಣ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಇವೆ.
ವಜ್ರಂ ಸಿದ್ಧಿರ್ವ್ಯತೀಪಾತೋ ವರೀಯಾನ್ಪರಿಘಃ ಶಿವಃ । ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಃ ಶುಭಃ ಶುಕ್ಲೋ ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರೋ ವೈಧೃತಿಸ್ತಥಾ
ವಜ್ರ, ಸಿದ್ಧಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ವರೀಯಾನ್, ಪರಿಘ, ಶುಭ, ಸಿದ್ಧಿ, ಸಾಧ್ಯ, ಶುಭ, ಶುಕ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವೈಧೃತಿಯೂ ಸಹ ಇವೆ.
ಕೀರ್ತಿತಸ್ತೇ ಯೋಗಗಣಃ ಕರಣಂ ಶ್ರೂಯತಾಮಿತಿ । ಬವಶ್ಚ ಬಾಲವಶ್ಚೈವ ಕೌಲವಸ್ತೈತಿಲಸ್ತಥಾ
ಯೋಗಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಕರಣಗಳನ್ನೂ ಕೇಳು: ಬವ, ಬಾಲವ, ಕೌಲವ ಮತ್ತು ತೈತಿಲ.
ಗರಶ್ಚ ವಣಿಜಶ್ಚಾಪಿ ವಿಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶಕುನಿಸ್ತಥಾ । ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚಾಪಿ ನಾಗಶ್ಚ ಕಿಂಸ್ತುಘ್ನ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಮ್
ಗರ, ವಣಿಜ, ವಿಷ್ಠಿ, ಶಕುನಿ, ಚತುಷ್ಪಾದು, ನಾಗ ಮತ್ತು ಕಿಂಸ್ತುಘ್ನ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ನರಾಣಾಂ ಚಾಪಿ ಮಾಸೇನ ಪಿತೄಣಾಂ ಚ ದಿವಾನಿಶಮ್ । ಶುಕ್ಲೇ ಚಾಪಿ ದಿನಂ ತೇಷಾಂ ಕೃಷ್ಣೇ ನಕ್ತಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್
ಮಾನವರಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ; ಅವರಿಗಾದರೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಹಗಲು, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ವತ್ಸರೇಣ ನಾರಾಣಾಂ ಚ ಸುರಾಣಾಂ ಚ ದಿವಾನಿಶಮ್ । ದಿನಂ ತೇಷಾಮುತ್ತರೇ ಚ ನಕ್ತಂ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಯನೇ
ಮಾನವರಿಗೆ ವರ್ಷ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ; ಅವರಿಗಾದರೆ ಉತ್ತರಾಯಣ ಹಗಲು, ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ರಾತ್ರಿ.
ಮನ್ವನ್ತರಂ ತು ದಿವ್ಯಾನಾಂ ಯುಗಾನಾಮೇಕಸಪ್ತತಿಃ । ಮನೋರಾಯುಃ ಪರಿಮಿತಂ ಶಕ್ರಸ್ಯಾಽಽಯುಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್
ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರವು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯುಗಗಳು; ಮನುವಿನ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರನ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪಞ್ಚವಿಂಶತ್ಸಹಸ್ರಂ ಚ ತಥಾ ಪಞ್ಚಶತಂ ಪರಮ್ । ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಶಕ್ರಪಾತಾನುಸಾರತಃ
ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ಐನೂರು ಎಂಬುದು ಗರಿಷ್ಠ; ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಂತೆ.
ದಿವಾನಿಶಂ ಚ ಜಾನನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕನಿವಾಸಿನಃ । ದಣ್ಡದ್ವಯಂ ನರಪಲಂ ಶಕ್ರಪಾತೇನ ತತ್ಪಲಮ್
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಎರಡು ದಂಡಗಳು ಮಾನವನ ಒಂದು ಘಂಟೆ, ಇಂದ್ರನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಂತೆ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ.
ಏವಂ ತ್ರಿಶದ್ದಿನೇನೈವ ಧಾತುರ್ಮಾಸಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಅಬ್ದೋ ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಮಾಸೈರೇವಂ ತಸ್ಯ ಶತಾಯುಷಃ
ಹೀಗೆ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ತಿಂಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ವರ್ಷ, ಹೀಗೆಯೇ ಶತಾಯುಷಿಗೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪತನೇನೈವ ನಿಮೇಷಾಚ್ಛ್ರೀಹರೇರಪಿ । ಧಾತುಃ ಪಾತಾನುಸಾರೇಣ ವೈಕುಣ್ಠೇ ನ ದಿವಾನಿಶಮ್
ಬ್ರಹ್ಮನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಶ್ರೀಹರಿಗೆ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ; ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲ.
ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಚೈವಂ ಗೋಲೋಕತಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ವೈಕುಣ್ಠವಾಸಿನಃ ಸರ್ವೇ ನ ವೈ ಜಾನನ್ತ್ಯಹರ್ನಿಶಮ್
ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಗೋಲೋಕದಿಂದ ಹೀಗೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ವೈಕುಂಠದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಚನ್ದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಚ ಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಚ ತತ್ರ ವೈ । ಚಕ್ರಂ ನೈವ ಭ್ರಮತ್ಯೇವ ರಾಶೀನಾಮಿಚ್ಛಯಾ ಹರೇಃ
ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಗ್ರಹಗಳಿಗೂ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲ; ಚಕ್ರವು ರಾಶಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸುತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ಹರಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾತ್ರ.
ದಿನಂ ಚ ತೇಜಸಾ ದೀಪ್ತಂ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ನಕ್ತಂ ತೇಜೋವಿಹೀನಂ ಚ ಹರೌ ಚ ಮನ್ದಿರಂ ಗತೇ
ಹಗಲು ಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿ ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ, ಹರಿಯು ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ.
ಏವಂ ಕಾಲಗತಿಸ್ತತ್ರ ವಿಷ್ಣುಲೋಕೇಽಸ್ತಿ ಸಂತತಮ್ । ಕಾಲಸ್ವರೂಪೋ ಭಗವಾನ್ಪರಮಾತ್ಮಾ ನಿರಾಕೃತಿಃ
ಹೀಗೆ ಕಾಲದ ಚಲನೆ ವಿಷ್ಣುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇದೆ; ಭಗವಂತನು ಕಾಲಸ್ವರೂಪಿ, ಪರಮಾತ್ಮನು ರೂಪರಹಿತನು.
ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯಗತಿರ್ನಾಸ್ಚಿ ಪಾತಾಲೇಷು ಚ ಸಪ್ತಷು । ,ದ್ವಾಸಿನಶ್ಚ ಜಾನನ್ತಿ ಶಙ್ಕನ್ತೇ ನ ದಿವಾನಿಶಮ್
ಏಳು ಪಾತಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಿಗಳು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ದಿನೇ ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿನಾಗಾನಾಂ ಮಣಿರ್ಜ್ವಲತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । ಸಂಧ್ಯಾಯಾಂ ದೀಪ್ತಮಗ್ನಿಶ್ಚ ರಾತ್ರಿಶ್ಚ ತಮಸಾಽಽವೃತಾ
ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಾಗರ ಹತ್ತಿರದ ಮಣಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಧ್ಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಕಾಲಂ ತಾಮ್ರೀಪ್ರಮಾಣೇನ ಜಾನನ್ತಿ ತನ್ನಿವಾಸಿನಃ । ಯಥಾ ಭುವಿ ತಥಾ ತತ್ರ ಪರಿಮಾಣಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್
ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು ತಾಮ್ರದ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕೃತಂ ತ್ರೇತಾ ದ್ವಾಪರಂ ಚ ಕಲಿಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ಯುಗಮ್ । ದಿವ್ಯೈರ್ದ್ವಾದಶಸಾಹಸ್ರೈರ್ವತ್ಸರೈಶ್ಚಾಪಿ ತನ್ಮಿತಮ್
ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳು ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಅಷ್ಟೌ ಶತಾನ್ಯಪ್ಯಧಿಕಂ ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ದಿವ್ಯೈರ್ವರ್ಷೈಃ ಕೃತಯುಗಂ ಕಾಲವಿದ್ಭಿರ್ನಿರೂಪಿತಮ್
ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಕೃತಯುಗವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರದ ಎಂಟು ನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣ್ಯಪ್ಯಧಿಕಂ ಪರಿಮಾಣಕಮ್ । ಲಕ್ಷಾಣಾಂ ಚ ಸಪ್ತದಶಂ ನೃಮಾನಂ ಪರಿಕೀನ್ತಿತಮ್
ಅದರ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳು, ಮಾನವರಿಗಾದರೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಏಳು ಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಅಧಿಕಂ ಷಟ್ಶತಾನ್ಯೇವ ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಯಂ ತಥಾ । ದಿವ್ಯೈರ್ವರ್ಷೈಶ್ಚ ತ್ರೇತೇತಿ ವತ್ಸ ಕಾಲವಿದೋ ವಿದುಃ
ತ್ರೇತಾಯುಗವನ್ನು, ಮಗನೇ, ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಮೂರು ಸಾವಿರ ಆರು ನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಷಣ್ಣವತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಲಕ್ಷೈರ್ದ್ವಾದಶಭಿಃ ಸಹ । ನೃಣಾಂ ವರ್ಷೈಶ್ಚ ತ್ರೇತೇತಿ ಕಾಲವಿದ್ಭಿಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ
ತ್ರೇತಾಯುಗವನ್ನು ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಏಳು ಲಕ್ಷ ತೊಂಬತ್ತೆ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಮಾನವ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಚತುಷ್ಟಯಂ ಶತಾನಾಂ ಚಾಪ್ಯಧಿಕಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ರಕಮ್ । ವರ್ಷ ದಿವ್ಯಂ ದ್ವಾಪರಂ ಚ ಕಾಲಜ್ಞೈಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್
ದ್ವಾಪರಯುಗವನ್ನು ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಎರಡು ಸಾವಿರ ನಾಲ್ಕು ನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.