ಮಾಘಾದಿಷಡ್ವಿನಿರ್ಮಿತಮುತ್ತರಾಯಣಮೀಪ್ಸಿತಮ್ । ಶ್ರಾವಣಾದಿಮಾಸಷಟ್ಕಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮೇವ ಚ
ಮಾಘದಿಂದ ಆಷಾಢವರೆಗೆ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಉತ್ತರಾಯಣ, ಶ್ರಾವಣದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳು ದಕ್ಷಿಣಾಯಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಮಾಘಾದಾಷಾಢಪರ್ಯನ್ತಂ ದಿನಂ ವೃದ್ಧಂ ಕ್ರಮೇಣ ವೈ । ನಕ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಶ್ರಾವಣಶ್ಚ ಪೌಷಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಚ
ಮಾಘದಿಂದ ಆಷಾಢವರೆಗೆ ದಿನಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ; ಶ್ರಾವಣದಿಂದ ಪೌಷವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿಪತ್ಪೂರ್ಣಿಮಾನ್ತಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಪೂರ್ಣಿಮಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪದಶ್ಚಾಮಾವಾಸ್ಯಾನ್ತ ಏವ ಚ
ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ, ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ನಂತರದ ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವೇದವಿದ್ಭಿರ್ನಿರೂಪಿತಃ । ದ್ವಿತೀಯಾ ಚ ತೃತೀಯಾ ಚ ಚತುರ್ಥೀ ಪಞ್ಚಮೀ ತಥಾ
ವೇದಪಂಡಿತರು ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ದ್ವಿತೀಯ, ತೃತೀಯ, ಚತುರ್ಥಿ, ಪಂಚಮಿ ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತವೆ.
ಷಷ್ಠೀ ಚ ಸಪ್ತಮೀ ಚೈವ ಹ್ಯಷ್ಟಮೀ ನವಮೀ ತಥಾ । ದಶಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ಚಾಪಿ ದ್ವಾದಶೀ ಚ ತ್ರಯೋದಶೀ
ಷಷ್ಠಿ, ಸಪ್ತಮಿ, ಅಷ್ಟಮಿ, ನವಮಿ, ದಶಮಿ, ಏಕಾದಶಿ, ದ್ವಾದಶಿ ಮತ್ತು ತ್ರಯೋದಶಿ ದಿನಗಳು ಹೀಗಿವೆ.
ಚತುರ್ದಶೀ ಕುಹೂರ್ಯಾವದ್ದಿನಂ ತು ಗಣನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅಶ್ವಿನೀ ಭರಣೀ ಚಾಪಿ ಕೃತ್ತಿಕಾ ರೋಹಿಣೀ ತಥಾ
ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ಕುಹು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ದಿನಗಳ ಎಣಿಕೆಯ ಕೊನೆಯದಾಗಿದೆ. ಅಶ್ವಿನಿ, ಭರಣಿ, ಕೃತಿಕಾ ಮತ್ತು ರೋಹಿಣಿ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.
ಮೃಗಶಿರಸ್ತ್ಥಾಽಽರ್ದ್ರಾ ಚ ನಕ್ಷತ್ರೇ ದ್ವೇ ಪುನರ್ವಸೂ । ಪುಷ್ಯಾಶ್ಲೇಷೇ ಮಘಾ ಚೈವ ಪೂರ್ವಾ ಚೋತ್ತರಫಾಲ್ಗುನೀ
ಮೃಗಶಿರ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರಾ ಎಂಬ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಪುನರ್ವಸು, ಪುಷ್ಯ, ಆಶ್ಲೇಷೆ, ಮಘಾ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಫಾಲ್ಗುಣಿ ಸೇರಿವೆ.
ಹಸ್ತಚಿತ್ರೇ ತಥಾ ಸ್ವಾತೀ ವಿಶಾಖಾ ಚಾನುರಾಧಿಕಾ । ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ ಮೂಲಂ ತಥಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಪೂರ್ವಾಷಾಢೋತ್ತರಾ ತಥಾ
ಹಸ್ತ, ಚಿತ್ರಾ, ಸ್ವಾತಿ, ವಿಶಾಖಾ, ಅನುರಾದಾ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಮೂಲ, ಪೂರ್ವಾಷಾಢ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಷಾಢ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.
ಶ್ರವಣಾಭಿಜಿತೀ ಚೈವ ಧನಿಷ್ಠಾ ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । ತತಃ ಶತಭಿಷಾ ಜ್ಞೇಯ ಪೂರ್ವಾಭಾದ್ರಪದಾ ತಥಾ
ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಅಭಿಜಿತ್, ಧನಿಷ್ಠಾ, ನಂತರ ಶತಭಿಷ, ಪೂರ್ವಾಭಾದ್ರಪದ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.
ತಥೋತ್ತರಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ರೇವತೀ ಚರಮಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿ ನಕ್ಷತ್ರಂ ಕಲತ್ರಂ ಶಶಿನಸ್ತಥಾ
ಅನಂತರ ಉತ್ತರಾಭಾದ್ರಪದ, ರೇವತಿ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.
ಕ್ರಮೇಣ ತಾಭಿಃ ಸಾರ್ಧ ಚ ಚನ್ದ್ರಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ನಿತ್ಯಶಃ । ಸಪ್ತವಿಂಶತಿ ನಕ್ಷತ್ರಂ ಕಲತ್ರಂ ಚ ಶ್ರುತೌ ಶ್ರುತಮ್
ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರನು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಾರ ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯೆಂದು ಎಪ್ಪತ್ತೇಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.
ಅಭಿಜಿಚ್ಛೂವಣಚ್ಛಾಯಾ ತೇನಾಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಃ ಸ್ಮೃತಾ । ಏಕದಾ ಚ ಮಧೌ ಚನ್ದ್ರೋ ರೋಹಿಣ್ಯಾ ವಾಮಯಾ ಸಹ
ಅಭಿಜಿತ್ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಛಾಯೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಮಧು ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ರೋಹಿಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು.
ರೇಮೇ ದಿವಾನಿಶಂ ನಿತ್ಯಂ ಶ್ರವಣಾ ಚ ಚುಕೋಪ ಸಾ । ಛಾಯಾಂ ಚ ದತ್ತ್ವಾ ಚನ್ದ್ರಾಯ ಯಯೌ ತಾತಾನ್ತಿಕಂ ಭಿಯಾ
ಅವನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸದಾ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶ್ರವಣಾ ಕೋಪಗೊಂಡಳು; ಅವಳು ತನ್ನ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಭಯದಿಂದ ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು.
ತತಃ ಪಿತರಮಾದಾಯ ಸಾ ಚಕ್ರೇ ಚ ವಿಭಾಗಕಮ್ । ಬಭೂವ ತೇನ ನಕ್ಷತ್ರಮಭಿಜಿನ್ನಾಮಕಂ ಪುರಾ
ನಂತರ ಅವಳು ತಂದೆಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಪುರಾತನದಲ್ಲಿ ಅಭಿಜಿತ್ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರವು ಉಂಟಾಯಿತು.
ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಕೃಷ್ಣಮುಖಾಚ್ಛತಶ್ರೃಙ್ಗೇ ಚ ಪರ್ವತೇ । ನಕ್ಷತ್ರಂ ಕಥಿತಂ ವತ್ಸ ತಿಥ್ಯಾ ಭ್ರಮತಿ ನಿತ್ಯಶಃ
ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಯಿಂದ, ನೂರಾರು ಶಿಖರಗಳಿರುವ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ನಕ್ಷತ್ರವು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮಗನೇ.
ಯೋಗಂ ಚ ಕರಣಂ ಚೈವ ಮದ್ವಕ್ತ್ರೇಣ ನಿಶಾಮಯ । ವಿಷ್ಕಮ್ಭಃ ಪ್ರೀತಿರಾಯುಷ್ಮಾನ್ಸೌಭಾಗ್ಯಃ ಶೋಭನಸ್ತಥಾ
ನಾನು ಹೇಳುವ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ನೀನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲ, ಪ್ರೀತಿ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ, ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಅತಿಗಣ್ಡಃ ಸುಕರ್ಮಾ ಚ ಘೃತಿಃ ಶೂಲಸ್ತಥೈವ ಚ । ಗಣ್ಡೋ ವೃದ್ಧಿರ್ಧ್ರುವಶ್ಚೈವ ವ್ಯಾಘಾತೋ ಹರ್ಷಣಾಸ್ತಥಾ
ಅತಿಗಂಡ, ಶುಭಕರ್ಯ, ಘೃತ, ಶೂಲ, ಗಂಡ, ವೃದ್ಧಿ, ಧ್ರುವ, ವ್ಯಾಘಾತ ಮತ್ತು ಹರ್ಷಣ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಇವೆ.
ವಜ್ರಂ ಸಿದ್ಧಿರ್ವ್ಯತೀಪಾತೋ ವರೀಯಾನ್ಪರಿಘಃ ಶಿವಃ । ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಃ ಶುಭಃ ಶುಕ್ಲೋ ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರೋ ವೈಧೃತಿಸ್ತಥಾ
ವಜ್ರ, ಸಿದ್ಧಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ವರೀಯಾನ್, ಪರಿಘ, ಶುಭ, ಸಿದ್ಧಿ, ಸಾಧ್ಯ, ಶುಭ, ಶುಕ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವೈಧೃತಿಯೂ ಸಹ ಇವೆ.
ಕೀರ್ತಿತಸ್ತೇ ಯೋಗಗಣಃ ಕರಣಂ ಶ್ರೂಯತಾಮಿತಿ । ಬವಶ್ಚ ಬಾಲವಶ್ಚೈವ ಕೌಲವಸ್ತೈತಿಲಸ್ತಥಾ
ಯೋಗಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಕರಣಗಳನ್ನೂ ಕೇಳು: ಬವ, ಬಾಲವ, ಕೌಲವ ಮತ್ತು ತೈತಿಲ.
ಗರಶ್ಚ ವಣಿಜಶ್ಚಾಪಿ ವಿಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶಕುನಿಸ್ತಥಾ । ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚಾಪಿ ನಾಗಶ್ಚ ಕಿಂಸ್ತುಘ್ನ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಮ್
ಗರ, ವಣಿಜ, ವಿಷ್ಠಿ, ಶಕುನಿ, ಚತುಷ್ಪಾದು, ನಾಗ ಮತ್ತು ಕಿಂಸ್ತುಘ್ನ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ನರಾಣಾಂ ಚಾಪಿ ಮಾಸೇನ ಪಿತೄಣಾಂ ಚ ದಿವಾನಿಶಮ್ । ಶುಕ್ಲೇ ಚಾಪಿ ದಿನಂ ತೇಷಾಂ ಕೃಷ್ಣೇ ನಕ್ತಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್
ಮಾನವರಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ; ಅವರಿಗಾದರೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಹಗಲು, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ವತ್ಸರೇಣ ನಾರಾಣಾಂ ಚ ಸುರಾಣಾಂ ಚ ದಿವಾನಿಶಮ್ । ದಿನಂ ತೇಷಾಮುತ್ತರೇ ಚ ನಕ್ತಂ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾಯನೇ
ಮಾನವರಿಗೆ ವರ್ಷ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ; ಅವರಿಗಾದರೆ ಉತ್ತರಾಯಣ ಹಗಲು, ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ರಾತ್ರಿ.
ಮನ್ವನ್ತರಂ ತು ದಿವ್ಯಾನಾಂ ಯುಗಾನಾಮೇಕಸಪ್ತತಿಃ । ಮನೋರಾಯುಃ ಪರಿಮಿತಂ ಶಕ್ರಸ್ಯಾಽಽಯುಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್
ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರವು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯುಗಗಳು; ಮನುವಿನ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರನ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪಞ್ಚವಿಂಶತ್ಸಹಸ್ರಂ ಚ ತಥಾ ಪಞ್ಚಶತಂ ಪರಮ್ । ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಶಕ್ರಪಾತಾನುಸಾರತಃ
ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ಐನೂರು ಎಂಬುದು ಗರಿಷ್ಠ; ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಂತೆ.
ದಿವಾನಿಶಂ ಚ ಜಾನನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕನಿವಾಸಿನಃ । ದಣ್ಡದ್ವಯಂ ನರಪಲಂ ಶಕ್ರಪಾತೇನ ತತ್ಪಲಮ್
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಎರಡು ದಂಡಗಳು ಮಾನವನ ಒಂದು ಘಂಟೆ, ಇಂದ್ರನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಂತೆ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ.
ಏವಂ ತ್ರಿಶದ್ದಿನೇನೈವ ಧಾತುರ್ಮಾಸಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಅಬ್ದೋ ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಮಾಸೈರೇವಂ ತಸ್ಯ ಶತಾಯುಷಃ
ಹೀಗೆ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ತಿಂಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ವರ್ಷ, ಹೀಗೆಯೇ ಶತಾಯುಷಿಗೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪತನೇನೈವ ನಿಮೇಷಾಚ್ಛ್ರೀಹರೇರಪಿ । ಧಾತುಃ ಪಾತಾನುಸಾರೇಣ ವೈಕುಣ್ಠೇ ನ ದಿವಾನಿಶಮ್
ಬ್ರಹ್ಮನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಶ್ರೀಹರಿಗೆ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ; ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲ.
ತತ್ರ ಸೂರ್ಯಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಚೈವಂ ಗೋಲೋಕತಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ವೈಕುಣ್ಠವಾಸಿನಃ ಸರ್ವೇ ನ ವೈ ಜಾನನ್ತ್ಯಹರ್ನಿಶಮ್
ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಗೋಲೋಕದಿಂದ ಹೀಗೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ವೈಕುಂಠದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಚನ್ದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ಚ ಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಚ ತತ್ರ ವೈ । ಚಕ್ರಂ ನೈವ ಭ್ರಮತ್ಯೇವ ರಾಶೀನಾಮಿಚ್ಛಯಾ ಹರೇಃ
ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಗ್ರಹಗಳಿಗೂ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲ; ಚಕ್ರವು ರಾಶಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸುತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ಹರಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾತ್ರ.
ದಿನಂ ಚ ತೇಜಸಾ ದೀಪ್ತಂ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ನಕ್ತಂ ತೇಜೋವಿಹೀನಂ ಚ ಹರೌ ಚ ಮನ್ದಿರಂ ಗತೇ
ಹಗಲು ಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿ ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ, ಹರಿಯು ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ.