ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಸರ್ವಹರಂ ಪರಮ್ । ಕಾಲಸ್ಯ ತರಣೋಪಾಯಂ ಭಜನಂ ಪರಮಾತ್ಮನಃ
ಪರಮಾತ್ಮನ ಭಜನೆ ಕಾಲವನ್ನು ದಾಟುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ; ಅದು ಜನನ, ಮರಣ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ರೋಗ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಆನನ್ದನನ್ದನಸ್ಯೈವ ಪರಿಪೂರ್ಣತಮಸ್ಯ ಚ । ಶೃಣು ಕಾಲಗತಿಂ ವತ್ಸ ಮದೀಯಜ್ಞಾನಗೋಚರಾಮ್
ಆನಂದನಂದನನಾದ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ, ನನ್ನ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವ ಕಾಲದ ಚಲನೆಯನ್ನೀಗ ಕೇಳು, ಮಗನೇ.
ನರಾಣಾಂ ಚ ಪಿತೄಣಾಂ ಚ ಸುರಾಣಾಂ ಚಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ । ನಾಗಾನಾಂ ರಾಕ್ಷಸಾದೀನಾಂ ತತ್ಪರೇಷಾಂ ಚ ಪುತ್ರಕ
ಮಗನೇ, ನಾನು ಮಾನವರು, ಪಿತೃಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮ, ನಾಗಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ಅವಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುವವರ ಗತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
ಕಥಯಾಮಿ ನಿಗೂಢಾರ್ಥಂ ಸಾವಧಾನಂ ನಿಶಾಮಯ । ಸರ್ವಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸರ್ವಾಧಾರೋ ಮಹಾನ್ವಿರಾಟ್
ನಾನು ಗುಪ್ತವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ಕೇಳು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುವ ಮಹಾನ್ ವಿರಾಟ್, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಧಾರವಾದ ಪರಮ ಸ್ಥಾನ.
ಯಸ್ಯ ಲೋಮಸು ವಿಶ್ವಾನಿ ಚಾಸಂಖ್ಯಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಚ । ಸರ್ವಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪರಮಾಣುಂ ನಿಶಾಮಯ
ಯಾರ ದೇಹದ ಕೂದಲಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಇರುವವನು, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಪರಮಾಣುವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೋ.
ಕಾಲಾರಮ್ಭಾತ್ಮಕಂ ಸರ್ವಮನೂರಂ ಪರಮೀಪ್ಸಿತಮ್ । ಚರಮಃ ಸದ್ವಿಶೇಷಾಣಾಮನೇಕೋಽಸಂಯುತಃ ಸದಾ
ಎಲ್ಲಾ ಇಚ್ಛಿತ ವಸ್ತುಗಳು ಪರಮಾಣುಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ, ಕಾಲದ ಆರಂಭದಿಂದ ಬಂದಿವೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾದವುಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ.
ಪರಮಾಣುಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನೃಪಾಮೈಕ್ಯಭ್ರಮೋ ಯತಃ । ಪರಮಾಣುದ್ವಯೇನಾಣುಸ್ತ್ರಸರೇಣುಸ್ತು ತೇ ತ್ರಯಃ
ಆ ಪರಮಾಣುವಿನಿಂದ ರಾಜರು ಒಂದೆನೆಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಎರಡು ಪರಮಾಣುಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಅಣು, ಮೂರು ಅಣುಗಳಿಂದ ಒಂದು ತ್ರಸರೇಣು ಆಗುತ್ತದೆ.
ತ್ರಸರೇಣುತ್ರಿಕೇಣಾಪಿ ತ್ರುಟಿರುಕ್ತಾ ಮನೀಷಿಭಿಃ । ವೇಧಸ್ತ್ರುಟಿಶತೇನೈವ ತ್ರಿವೇಧೇನ ಲವಸ್ತಥಾ
ಮೂರು ತ್ರಸರೇಣುಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ತ್ರುಟಿ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ನೂರು ತ್ರುಟಿಗಳಿಂದ ಒಂದು ವೇಧ, ಮೂರು ವೇಧಗಳಿಂದ ಒಂದು ಲವ ಆಗುತ್ತದೆ.
ತ್ರಿಲವೇನ ನಿಮೇಷಶ್ಚ ತ್ರಿ ನಿಮೇಷೇಣ ಚ ಕ್ಷಣಃ । ಕಾಷ್ಠಾ ಪಞ್ಚಕ್ಷಣೇನೈವ ಲಘುಶ್ಚ ದಶಕಾಷ್ಠಯಾ
ಮೂರು ಲವಗಳಿಂದ ಒಂದು ನಿಮಿಷ, ಮೂರು ನಿಮಿಷಗಳಿಂದ ಒಂದು ಕ್ಷಣ; ಐದು ಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಒಂದು ಕಾಠ, ಹತ್ತು ಕಾಠಗಳಿಂದ ಒಂದು ಲಘು ಆಗುತ್ತದೆ.
ಲಘುಪಞ್ಚದಶಂ ದಣ್ಡಸ್ತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿಶಾಮಯ । ದ್ವಾದಶಾರ್ಧಪಲೋನ್ಮಾನಂ ಚತುರ್ಭಿಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲೈಃ
ಹದಿನೈದು ಲಘುಗಳಿಂದ ಒಂದು ದಂಡವಾಗುತ್ತದೆ—ಈ ಅಳತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ; ಹನ್ನೆರಡು ಅರ್ಧ ಪಲ ತೂಕ, ನಾಲ್ಕು ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲಗಳೂ ಕೂಡ.
ಸ್ವರ್ಣಮಾಷೈಃ ಕೃತಚ್ಛಿದ್ರಂ ಯಾವತ್ಪ್ರಸ್ಥಜಲಪ್ಲುತಮ್ । ದಣ್ಡದ್ವಯೇ ಮುಹೂರ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್ವಷ್ಟಿದಣ್ಡಾತ್ಮಿಕಾ ತಿಥಿಃ
ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಮಾಷದಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಸ್ಥದಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿದರೆ ಅಳತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಎರಡು ದಂಡಗಳು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ, ಎಂಟು ದಂಡಗಳಿಂದ ಒಂದು ತಿಥಿ ಆಗುತ್ತದೆ.
ತದಷ್ಟಭಾಗಃ ಪ್ರಹರಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ನಿರೂಪಣಮ್ । ಚತುರ್ಭಿಃ ಪ್ರಹರೈ ರಾತ್ರಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ದಿನಮುಚ್ಯತೇ
ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂಟನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರಹರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಅಳತೆಯ ಕ್ರಮ; ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹರಗಳಿಂದ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ, ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹರಗಳಿಂದ ಒಂದು ಹಗಲು ಆಗುತ್ತದೆ.
ತಿಥಿಪಞ್ಚದಶೇನೈವ ಪಕ್ಷಮಾನಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಪಕ್ಷದ್ವಯೇನ ಮಾಸಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾಭಿಧೇನ ಚ
ಹದಿನೈದು ತಿಥಿಗಳಿಂದ ಒಂದು ಪಕ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಿಂದ ಒಂದು ಮಾಸ, ಅದು ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಋತುರ್ಮಾಸದ್ವಯೇನೈವ ತತ್ಷಟ್ಕೇನೈವ ವತ್ಸರಃ । ವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶ್ಚ ಶರದ್ಧೇಮನ್ತಶೀತಕಾಃ
ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳು ಒಂದು ಋತು, ಆರು ಋತುಗಳಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷ; ವಸಂತ, ಗ್ರೀಷ್ಮ, ವರ್ಷಾ, ಶರದ್, ಹೇಮಂತ ಮತ್ತು ಶೀತ ಕಾಲಗಳು.
ವರ್ಷಾಃ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕಾಲವಿದ್ಭಿರ್ನಿರೂಪಿತಾಃ । ಸಂವತ್ಸರಃ ಪ್ರವತ್ಸರ ಇಲಾವತ್ಸರ ಏವ ಚ
ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಐದು ವಿಧದ ವರ್ಷಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ: ಸಂವತ್ಸರ, ಪ್ರವತ್ಸರ, ಇಲಾವತ್ಸರ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರವು.
ಅನುವತ್ಸರೋ ವತ್ಸರೋಽಯಮಿತಿ ಕಾಲವಿದೋ ವಿದುಃ । ಅಬ್ದೋ ದ್ವಿಷಟ್ಕಮಾಸೈಶ್ಚ ತನ್ನಾಮ ಶುಣು ಚೋದ್ಧವ
ಅವರು ಅವನ್ನು ಅನುವತ್ಸರ, ವತ್ಸರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಎರಡು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಿರುವ ವರ್ಷವನ್ನೂ ಕೇಳು, ಉದ್ಧವ.
ವೈಶಾಖೋ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಆಷಾಢಃ ಶ್ರಾವಣೋ ಭಾದ್ರ ಏವ ಚ । ಆಶ್ವಿನಃ ಕಾರ್ತಿಕೋ ಮಾರ್ಗಃ ಪೌಷೋ ಮಾಘಸ್ತು ಫಾಲ್ಗುನಃ
ವೈಶಾಖ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಆಷಾಢ, ಶ್ರಾವಣ, ಭಾದ್ರ, ಆಶ್ವಯುಜ, ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾರ್ಗಶಿರ, ಪೌಷ, ಮಾಘ ಮತ್ತು ಫಾಲ್ಗುಣ ಎಂಬ ಹನ್ನೊಂದು ತಿಂಗಳುಗಳಿವೆ.
ಸೈತ್ರಸ್ತು ಚರಮೋ ಜ್ಞೇಯೋ ವರ್ಷಶೇಷೀ ನಿರೂಪಿತಃ । ವಸನ್ತಶ್ಚೈತ್ರವೈಶಾಖಮಾಸಯುಗ್ಮೇನ ಕೀರ್ತಿತಃ
ಚೈತ್ರವೇ ಕೊನೆಯ ತಿಂಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಉಳಿದ ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸಂತ ಋತು ಚೈತ್ರ ಮತ್ತು ವೈಶಾಖ ಎಂಬ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಜ್ಯೇಷ್ಠಾವಾಢದ್ವಯೇನೈವ ಗ್ರೀಷ್ಮಸ್ತು ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । ವರ್ಷಾ ಶ್ರಾವಣಭದ್ರೇ ಚ ಹ್ಯಾಶ್ವಿನೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಶರತ್
ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಎರಡು ಆಷಾಢ ತಿಂಗಳುಗಳು ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತು, ಶ್ರಾವಣ ಮತ್ತು ಭಾದ್ರ ವರ್ಷ ಋತು, ಆಶ್ವಯುಜ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕ ಶರದೃತುವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಮಾರ್ಗೇ ಪೌಷೇ ಚ ಹೇಮನ್ತಃ ಶಿಶಿರೋ ಮಾಘಫಾಲ್ಗುನೇ । ಅಬ್ದಸ್ತು ಚಾಯನೈ ದ್ವೇ ವೈ ಚೋತ್ತರೇ ದಕ್ಷಿಣಾಯನೇ
ಮಾರ್ಗಶಿರ ಮತ್ತು ಪೌಷ ತಿಂಗಳುಗಳು ಹಿಮಂತ ಋತು, ಮಾಘ ಮತ್ತು ಫಾಲ್ಗುಣ ಶಿಶಿರ ಋತು. ವರ್ಷವನ್ನು ಉತ್ತರಾಯಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಾಘಾದಿಷಡ್ವಿನಿರ್ಮಿತಮುತ್ತರಾಯಣಮೀಪ್ಸಿತಮ್ । ಶ್ರಾವಣಾದಿಮಾಸಷಟ್ಕಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮೇವ ಚ
ಮಾಘದಿಂದ ಆಷಾಢವರೆಗೆ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಉತ್ತರಾಯಣ, ಶ್ರಾವಣದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳು ದಕ್ಷಿಣಾಯಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಮಾಘಾದಾಷಾಢಪರ್ಯನ್ತಂ ದಿನಂ ವೃದ್ಧಂ ಕ್ರಮೇಣ ವೈ । ನಕ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಶ್ರಾವಣಶ್ಚ ಪೌಷಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಚ
ಮಾಘದಿಂದ ಆಷಾಢವರೆಗೆ ದಿನಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ; ಶ್ರಾವಣದಿಂದ ಪೌಷವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿಪತ್ಪೂರ್ಣಿಮಾನ್ತಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಪೂರ್ಣಿಮಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪದಶ್ಚಾಮಾವಾಸ್ಯಾನ್ತ ಏವ ಚ
ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ, ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ನಂತರದ ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವೇದವಿದ್ಭಿರ್ನಿರೂಪಿತಃ । ದ್ವಿತೀಯಾ ಚ ತೃತೀಯಾ ಚ ಚತುರ್ಥೀ ಪಞ್ಚಮೀ ತಥಾ
ವೇದಪಂಡಿತರು ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ದ್ವಿತೀಯ, ತೃತೀಯ, ಚತುರ್ಥಿ, ಪಂಚಮಿ ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತವೆ.
ಷಷ್ಠೀ ಚ ಸಪ್ತಮೀ ಚೈವ ಹ್ಯಷ್ಟಮೀ ನವಮೀ ತಥಾ । ದಶಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ಚಾಪಿ ದ್ವಾದಶೀ ಚ ತ್ರಯೋದಶೀ
ಷಷ್ಠಿ, ಸಪ್ತಮಿ, ಅಷ್ಟಮಿ, ನವಮಿ, ದಶಮಿ, ಏಕಾದಶಿ, ದ್ವಾದಶಿ ಮತ್ತು ತ್ರಯೋದಶಿ ದಿನಗಳು ಹೀಗಿವೆ.
ಚತುರ್ದಶೀ ಕುಹೂರ್ಯಾವದ್ದಿನಂ ತು ಗಣನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅಶ್ವಿನೀ ಭರಣೀ ಚಾಪಿ ಕೃತ್ತಿಕಾ ರೋಹಿಣೀ ತಥಾ
ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ಕುಹು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ದಿನಗಳ ಎಣಿಕೆಯ ಕೊನೆಯದಾಗಿದೆ. ಅಶ್ವಿನಿ, ಭರಣಿ, ಕೃತಿಕಾ ಮತ್ತು ರೋಹಿಣಿ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.
ಮೃಗಶಿರಸ್ತ್ಥಾಽಽರ್ದ್ರಾ ಚ ನಕ್ಷತ್ರೇ ದ್ವೇ ಪುನರ್ವಸೂ । ಪುಷ್ಯಾಶ್ಲೇಷೇ ಮಘಾ ಚೈವ ಪೂರ್ವಾ ಚೋತ್ತರಫಾಲ್ಗುನೀ
ಮೃಗಶಿರ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರಾ ಎಂಬ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಪುನರ್ವಸು, ಪುಷ್ಯ, ಆಶ್ಲೇಷೆ, ಮಘಾ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಫಾಲ್ಗುಣಿ ಸೇರಿವೆ.
ಹಸ್ತಚಿತ್ರೇ ತಥಾ ಸ್ವಾತೀ ವಿಶಾಖಾ ಚಾನುರಾಧಿಕಾ । ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ ಮೂಲಂ ತಥಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಪೂರ್ವಾಷಾಢೋತ್ತರಾ ತಥಾ
ಹಸ್ತ, ಚಿತ್ರಾ, ಸ್ವಾತಿ, ವಿಶಾಖಾ, ಅನುರಾದಾ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಮೂಲ, ಪೂರ್ವಾಷಾಢ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಷಾಢ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.
ಶ್ರವಣಾಭಿಜಿತೀ ಚೈವ ಧನಿಷ್ಠಾ ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । ತತಃ ಶತಭಿಷಾ ಜ್ಞೇಯ ಪೂರ್ವಾಭಾದ್ರಪದಾ ತಥಾ
ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಅಭಿಜಿತ್, ಧನಿಷ್ಠಾ, ನಂತರ ಶತಭಿಷ, ಪೂರ್ವಾಭಾದ್ರಪದ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.
ತಥೋತ್ತರಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ರೇವತೀ ಚರಮಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿ ನಕ್ಷತ್ರಂ ಕಲತ್ರಂ ಶಶಿನಸ್ತಥಾ
ಅನಂತರ ಉತ್ತರಾಭಾದ್ರಪದ, ರೇವತಿ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.