रासेश्वरीं तां संभाष्य प्रविवेश स्वमालयम् । रत्नसिंहासने रम्ये हीरहारसमन्विते
रासेश्वरी से बात करके, वह अपने घर में गई, जहाँ सुंदर रत्नों का सिंहासन था, जो हीरे की मालाओं से सजा हुआ था।
वृन्दा तां वासयामास पादसेवनतत्परा । सप्तभिश्च सखीभिश्च सेवितां श्वेतचामरैः
वृंदा ने राधा की सेवा में लगकर उनका स्वागत किया, और सात सखियों के साथ, श्वेत चंवरों से उनकी सेवा की।
आययुर्गोपिकाः सर्वा द्रष्टुं तां परमेश्वरीम् । नन्दादिकं प्रकल्प्यैतद्राधा वासं पृथकपृथक्
सभी गोपियाँ उस परमेश्वरी को देखने आईं। उन्होंने नन्द आदि के साथ राधा के लिए अलग-अलग निवास की व्यवस्था की।
परमानन्दरूपा सा परमानन्दपूर्वकम् । स्ववेश्मनि महारम्ये प्रतस्थे गोपिका सह
जो स्वयं परम आनन्दस्वरूप थीं, वे परम आनन्द के साथ अपनी सुंदर गृह से गोपियों के साथ बाहर निकलीं।
_____________________________ इति श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराण श्रीकृष्णजन्मखण्ड उत्तरार्द्ध नारदनारायणो संवाद भांडीरवने व्रजजनसमक्षं नन्दं बोधयता कृष्णेन कलिदोषाणां निरूपणम्, अकस्मात्प्राप्तेनाद्भुतरथेन राधादिसर्वगोपीनां गोलोके गमनं च अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
इसी प्रकार श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराण के श्रीकृष्णजन्म खण्ड के उत्तरार्ध में नारद और नारायण संवाद में, भाण्डीरवन में व्रजवासियों के समक्ष, नन्द को श्रीकृष्ण द्वारा कलियुग के दोषों का वर्णन, अद्भुत रथ का अचानक आना, और राधा सहित सभी गोपियों का गोलोक गमन — यह एक सौ अट्ठाईसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
अथैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः नारायण उवाच श्रीकृष्णो भगवांस्तत्र परिपूर्णतमः प्रभुः । दृष्ट्वा सारोक्यमोक्षं च सद्यो गोकुलवासिनाम्
नारायण बोले— वहाँ श्रीकृष्ण भगवान, जो पूर्णतम प्रभु हैं, ने देखा कि गोोकुलवासियों को तुरंत ही अपने धाम की मुक्ति मिल गई।
उवास पञ्चभिर्गोपैर्भाण्डीरे वटमूलके । ददर्श गोकुलं सर्व गोकुलं व्याकुलं तथा
वे भाण्डीर के वटवृक्ष के नीचे पाँच गोपों के साथ ठहरे और सारा गोोकुल देखा, जो बहुत व्याकुल था।
अरक्षकं च व्यस्तं च शून्यं वृन्दावनं वनम् । योगेनामृतवृष्ट्या च कृपया च कृपानिधिः
उन्होंने वृन्दावन को असुरक्षित, बिखरा और खाली देखा; तब योगबल से अमृतवर्षा और अपनी करुणा से, वह करुणासागर—
गोपीभिश्च तथा गोपैः परिपूर्णं चकार सः । तथा वृन्दावनं चैव सुरम्यं च मनोहरम्
—फिर से गोपियों और गोपों से उसे भर दिया, और वृन्दावन को अत्यंत सुंदर और मनोहर बना दिया।
गोकुलस्थाश्च गोपाश्च समाश्वासं चकार सः । उवाच मधुरं वाक्यं हितं नीतं च दुर्लभम्
जो गोप गोोकुल में रह गए थे, उन्हें उन्होंने ढाढ़स बंधाया और मधुर, हितकारी और दुर्लभ वचन कहे।
श्री भगवानुवाच हे गोपगण हे बन्धो सुखं तिष्ठ स्थिरो भव । रमणं प्रियया सार्धं सुरम्यं रासमण्डलम्
श्रीभगवान बोले— हे गोपगण, हे मित्रों! सुख से रहो, स्थिर रहो, अपनी प्रियाओं के साथ सुंदर रासमंडल में आनंद करो।
तावत्प्रभृति कृष्णस्य पुण्ये वृन्दावने वने । अधिष्ठानं च सततं यावच्चन्द्रदिवाकरौ
उस समय से जब तक चन्द्रमा और सूर्य रहेंगे, श्रीकृष्ण का वास पवित्र वृन्दावन वन में सदा बना रहेगा।
तथा जगाम भाण्डीरं विधाता जगतामपि । स्वयं शेषश्च धर्मश्च भवान्या च भवःस्वयम्
फिर स्वयं सृष्टिकर्ता, शेष, धर्म और भवानी के स्वामी भवरूपी भी भाण्डीर पहुँचे।
सूर्यश्चापि महेन्द्रश्च चन्द्रश्चापि हुनाशनः । कुबेरो वरुणश्चैव पवनश्च यमस्तथा
सूर्य, महेन्द्र, चन्द्र, अग्नि, कुबेर, वरुण, पवन और यम भी वहाँ आए।
ईशानश्चापि देवाश्च वसवोऽष्टौ तथैव च । सर्वे ग्रहाश्च रुद्राश्च मुनयो मनवस्तथा
ईशान, देवता, आठ वसु, सभी ग्रह, रुद्र, मुनि और मनु भी—
त्वरिताश्चाऽऽययुः सर्वे यत्राऽऽस्ते भगवान्प्रभुः । प्रणम्य दण्डवद्भूभौ तमुवाच विधिः स्वयम्
सभी शीघ्र वहाँ पहुँचे जहाँ भगवान विराजमान थे; सबने भूमि पर दण्डवत प्रणाम किया, तब स्वयं ब्रह्मा बोले।
ब्रह्मवाच परिबूर्णतम् ब्रह्मस्वरूप नित्यविग्रह । ज्योतिःस्वरूप परम नमोऽस्तु प्रकृतेः पर
ब्रह्मा बोले— हे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप, नित्यविग्रह, ज्योतिर्मय, परम, प्रकृति से परे प्रभु! आपको नमस्कार है।
सुनिर्लिप्त निराकार साकार ध्यानहेतुना । स्वेच्छामय परं धाम परमात्मन्नमोऽस्तु ते
जो सर्वथा अलिप्त, निराकार, फिर भी ध्यान के लिए साकार, अपनी इच्छा से युक्त, परम धाम, परमात्मा हैं— आपको नमस्कार है।
सर्वकार्यस्वरूपेश कारणानां च कारण । ब्रह्मेशशेषदेवेश सर्वेश ते नo
हे सर्वकर्मस्वरूप प्रभु, कारणों के भी कारण, ब्रह्मा, ईश, शेष और सभी देवों के स्वामी, हे सर्वेश्वर! आपको नमस्कार है।
सरस्वतीश पद्मेश पार्वतीश परात्पर । हे सावित्रीश राधेश रासेश्वर नo
हे सरस्वती के स्वामी, पद्मा के स्वामी, पार्वती के स्वामी, परमों में भी परम, सावित्री के स्वामी, राधा के स्वामी, रास के स्वामी— आपको नमस्कार है।
सर्वेषामादिभूतर्स्त्वं सर्वः सर्वेश्वरस्तथा । सर्वपाता च संहर्ता सृष्टिरूप नo
तुम सबका आदि कारण हो, सब कुछ तुम ही हो, और सबके स्वामी भी हो। तुम ही सबका आधार, संहार करने वाले और सृष्टि के रूप में प्रकट होते हो।
त्वत्पादपद्मरजसा धन्या पूता वसुंधरा । शून्यरूपा त्वयि गते हे नाथ परमं पदम्
हे प्रभु, तुम्हारे चरणों की धूल से यह धरती धन्य और पवित्र हो गई है। जब तुम यहाँ से चले जाते हो, तो वह खाली हो जाती है, क्योंकि उसने परम अवस्था पा ली है।
यत्पञ्चविंशत्यधिकं वर्षाणां शतकं गतम् । त्यक्त्वेमां स्वपदं यासि रुदतीं विरहातुराम्
एक सौ पच्चीस वर्ष बीत गए; अब तुम इस संसार को छोड़कर अपने धाम जा रहे हो, और वह तुम्हारे वियोग में रोती हुई व्याकुल हो गई है।
महादेव उवाच ब्रह्मणा प्रार्थितस्त्वं च समागत्य वसुंधराम् । भूभारहरणं कृत्वा प्रयासि स्वपदं विभो
महादेव बोले—हे प्रभु, ब्रह्मा के निवेदन पर आप धरती पर आए, उसका भार उतारा और अब अपने धाम लौट रहे हो।
त्रैलोक्ये पृथिवी धन्या सद्यः पूता पदाङ्किता । वयं च मुनयो धन्याः साक्षाद्दृष्ट्वा पदाम्बुजम्
तीनों लोकों में यह पृथ्वी धन्य है, क्योंकि तुम्हारे चरण-चिह्न से वह तुरंत पवित्र हो गई। और हम मुनि भी धन्य हैं, जिन्होंने प्रत्यक्ष तुम्हारे चरण कमल का दर्शन किया।
ध्यानासाध्यो दुराराध्यो मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । अस्माकमपि यश्चेशः सोऽधुना चाक्षुषो भुवि
जो प्रभु केवल ध्यान से ही प्राप्त होते हैं, और ऊर्ध्वरेता मुनियों के लिए भी कठिनाई से पूज्य हैं, वही प्रभु आज हमारे लिए इस धरती पर प्रत्यक्ष हैं।
वासुः सर्वनिवासश्च विश्वनि यस्य लोमसु । देवस्तस्य महाविष्णुर्वासुदेवो महीतले
वह सबका निवास स्थान है, जिसके रोम-रोम में यह सारा विश्व समाया है। वही देवता, महाविष्णु, वासुदेव आज पृथ्वी पर हैं।
सुचिरं तपसा लब्धं सिद्धेन्द्राणां सुदुर्लभम् । यत्पादपद्ममतुलं चाक्षुषं सर्वजीविनाम्
जो अतुलनीय चरण कमल दीर्घ तपस्या के बाद मिलते हैं, और सिद्धों के लिए भी अत्यंत दुर्लभ हैं, वही आज सभी जीवों को प्रत्यक्ष दिखाई दे रहे हैं।
अनन्त उवाच त्वमनन्तो हि भगवन्नाहमेव कलांशकः । विश्वैकस्थे क्षुद्रकूर्मे मशकोऽहं गजे यथा
अनन्त बोले—हे प्रभु, वास्तव में आप ही अनन्त हैं, मैं तो आपकी शक्ति का एक छोटा सा अंश हूँ। जैसे एक विशाल हाथी पर एक छोटा सा कीट होता है, वैसे ही सम्पूर्ण विश्व में मैं तुच्छ हूँ।
असंख्यशेषाः कूर्माश्च ब्रह्मविषणुशिवात्मकाः । असंख्यानि च विश्वानि तेषामीशः स्वयं भवान्
असंख्य कूर्म हैं, जो ब्रह्मा, विष्णु और शिव के स्वरूप में हैं; और असंख्य ब्रह्माण्ड भी हैं—इन सबके स्वामी आप ही हैं।