प्रलये च विधेः पाते शिवलोकेऽप्यहं शिवः । ब्रह्मभालोद्भवः शंभूः सर्वादिः सर्गभाषणः
प्रलय और सृष्टिकर्ता के अंत के समय भी मैं शिवलोक में शिव रूप में ही रहता हूँ—मैं ब्रह्मा के भ्रू से उत्पन्न शंभु, सबका आदि और सृष्टि के प्रारंभ में वाणी देने वाला हूँ।
कृष्णवामाङ्गसंभूता यथा राधा तथैव च । तथैव दुर्गा लक्ष्मीश्च सावित्री च सरस्वती
जैसे राधा श्रीकृष्ण के बाएँ अंग से उत्पन्न हुईं, वैसे ही दुर्गा, लक्ष्मी, सावित्री और सरस्वती भी प्रकट हुईं।
आदित्योऽऽयदितेः पुत्रः कायव्यूहेन द्वादश । तथैव च महेन्द्रश्च कायव्यूहाच्चर्तुदश
आदित्य, अदिति के पुत्र, बारह रूपों में अपने शरीर के विस्तार से प्रकट होते हैं; उसी प्रकार महेन्द्र भी अपने शरीर के विस्तार से चौदह रूपों में प्रकट होते हैं।
तथैव वसवश्चाष्टौ रुद्राश्चैकावशैव ते । मनुपाते चेन्द्रपातो विषयात्पतनं भवेत्
इसी तरह आठ वसु और ग्यारह रुद्र भी हैं; जब मनु और इन्द्र का अंत होता है, तब वे अपने-अपने लोकों से गिर जाते हैं।
समाययौ च सर्वेषां निधनं प्रलयेऽपि च । प्रलयो दर्शयामास ब्रह्माण्डं च जलप्लुतम्
प्रलय के समय सबका अंत हो जाता है; प्रलय का दृश्य दिखाया गया और ब्रह्माण्ड जल में डूबा हुआ दिखाई दिया।
ब्रह्माणं च स्वलोकं च स्वात्मानं शक्तिभिश्च माम् । सर्वेषां मूलरूपश्च सर्वेशः कृष्ण एव च
ब्रह्मा, उनका लोक, मेरी शक्तियों सहित मैं स्वयं और सबका मूल रूप—इन सबका स्वामी केवल कृष्ण ही है।
भज पुत्रं राजसूये यज्ञेशं यज्ञकारणम् । विधिवद्दक्षिणां दत्त्वां भवाब्धिं तर यादव
राजसूय यज्ञ में पुत्र, यज्ञ के स्वामी और यज्ञ के हेतु की पूजा करो; विधिपूर्वक दक्षिणा देकर, हे यादव, संसार सागर को पार करो।
मुक्तिस्ते नास्ति निर्वाणा विषयी कश्यपो भवान । न ते दास्यं क्तधनमदितिर्देवकी तथा
हे कश्यप, जो विषयों में आसक्त है, उसके लिए न मुक्ति है न निर्वाण; न अदिति और न ही देवकी तुम्हारे लिए दास्य या धन प्राप्त करेंगी।
व्रज स्वर्गं भोगबीजं स्वस्थानममरालयम् । शिवस्य वचनं श्रुत्वा संयत श्चशुभक्षणे
स्वर्ग, भोग का बीज, अपना स्थान और अमर लोक में जाओ; शिव के वचन सुनकर उसने शुभ समय में अपने को संयमित किया।
तत्र संभृतसंभारो राजसूयं चकार सः । वसुदेवस्य हव्यं च साक्षाच्च जगृहः सुराः
वहाँ उसने सभी आवश्यक सामग्री एकत्र कर राजसूय यज्ञ किया; और देवताओं ने स्वयं वसुदेव के हव्य को प्रत्यक्ष रूप से स्वीकार किया।
यत्र साक्षाच्च यज्ञेशो यज्ञोऽयं दक्षिणा सह । बूर्णाहुतिं दत्तवन्तं वसुदेवमुवाच सः
जहाँ स्वयं यज्ञ के स्वामी दक्षिणा सहित यज्ञ में उपस्थित थे, वहाँ पूर्ण आहुति देने वाले वसुदेव से उन्होंने कहा।
सनत्कुमार उवाच सर्वस्वं दक्षिणां देहि तुर्णं लक्ष्मीपतेः पितः । सार्थकं कुरु कर्मेदं वेदोक्तं वचनं श्रुणु
सनत्कुमार बोले—हे लक्ष्मीपति के पिता, जल्दी से पूरी दक्षिणा दे दो; इस कर्म को सार्थक करो—वेद में कहे गए वचन सुनो।
दक्षिणां विप्रमुद्दिश्य तत्कालं चेन्न दीयते । मुहूर्ते तु व्यतीते सा दक्षिणा द्विगुणा भवेत्
यदि उसी समय ब्राह्मण को दक्षिणा न दी जाए, तो थोड़ी देर बीतने पर वह दक्षिणा दुगुनी हो जाती है।
वासरे च बहिर्भूते भवेत्साऽपि चतुर्गुणा । त्रिरात्रे समतीते षड्गुणा दक्षिणा भवेत्
यदि पूरा दिन बीत जाए तो वह चार गुना हो जाती है; तीन रातें बीतने पर दक्षिणा छह गुना हो जाती है।
पक्षान्ते तु शतगुणा मासान्ते तु चतुर्गुणा । षण्मासेऽप्यधिके न्यूने च साहस्त्रगुणा तथा
पक्ष के अंत में वह सौ गुना, महीने के अंत में चार गुना और छह महीने से अधिक या कम बीतने पर वह हजार गुना हो जाती है।
वर्षान्ते सा लक्षगुणा ब्रह्मणोक्तं च याटव । उभौ च नरकं यांतः कर्मकर्तृपुरोहितौ
वर्ष के अंत में वह लाख गुना हो जाती है, जैसा ब्रह्मा ने कहा है; और कर्म करने वाला तथा पुरोहित दोनों नरक को प्राप्त होते हैं।
वासुदैवश्च तच्छुत्वा सर्वस्वमुत्ससर्जं सः । अधिकारांश्च साह् लादो वासुदेवाज्ञया तथा
यह सुनकर वासुदेव ने अपना सब कुछ त्याग दिया, और वासुदेव की आज्ञा से उग्रसेन ने भी अपने अधिकार छोड़ दिए।
अमूल्यानां च रत्नानां दशकोटिमनुत्तममा । ददौ गर्गाय सर्वादौ स्वयं लक्ष्मौपतेः पिता
लक्ष्मीपति के पिता ने सबसे पहले गर्ग को दस करोड़ अनमोल रत्न दान में दिए।
शतकोटिं मणीन्द्राणां स्वर्णानां तच्चर्तुगुणम् । माणिक्यानां च मुक्तानां हीरकाणां तथैव च
उसने सौ करोड़ उत्तम मणियाँ, उससे चार गुना सोना, और उतनी ही मात्रा में माणिक्य, मोती और हीरे भी दान किए।
रौप्यं प्रवालं परमं स्वर्णपात्राणि यानि च । स्वस्त्रीणां स्ववधूनां चाप्यमूल्यरत्नभूषणम्
उसने चाँदी, सुंदर प्रवाल, सोने के बर्तन और अपनी पत्नियों व बहुओं के अनमोल रत्नों के आभूषण भी दान में दिए।
श्वेतचामरलक्षं च लक्षं च रत्नदर्पणम् । कामधेनुगणं सर्वं शतकोटिं गजानपि
उसने एक लाख सफेद चँवर, एक लाख रत्नजड़ित दर्पण, सभी कामधेनु गायें और सौ करोड़ हाथी भी दान किए।
शतकौटिं गजेन्द्राणामश्वानां तच्चतुर्गुणम् । यद्धनं यादवानां च राज्ञो राजनुमोदनात्
उसने सौ करोड़ श्रेष्ठ हाथी, उनसे चार गुना घोड़े, और यादवों का सारा धन, राजा की अनुमति से दान कर दिया।
ग्रामाणां शतलक्षं च ससस्यं फलितं तरुम् । धान्याचलानां लक्षं च शाल्यन्नानां तथैव च
उसने एक लाख गाँव, जिनमें फसलें और फलदार पेड़ थे, एक लाख धान्य के पहाड़ और चावल के ढेर भी दान में दिए।
पायसं पिष्टकं चैव मिष्टान्नं च सुधोपमम् । स्वस्तिकानां तिलानां च रम्यणि ल़ड्डुकानि च
उसने खीर, पीठा, अमृत जैसे स्वादिष्ट भोजन, शुभ तिल और सुंदर लड्डू भी दान किए।
दध्नां मधूनां दुग्धानां गुडानां हविषामपि । कुल्यानां शतकं दत्त्वा परिहारं चकार सः
उसने दही, मधु, दूध, गुड़ और घी के हवन सामग्री, और सौ जल की नहरें दान करके प्रायश्चित्त किया।
सकर्पूरं च ताम्दूलं सुशीतं वासितं जलम् । सुगन्धि चन्दनं चैव पारिजातस्य मालिकाम्
उसने कपूर, सुपारी, ठंडा और सुगंधित जल, सुगंधित चंदन और पारिजात की मालाएँ भी दान कीं।
आसनानि च रम्याणिवह्निशुद्धाशुकानि च । रत्ननिर्माणतल्पानि पुष्णाणि च फलानि च
उसने सुंदर आसन, अग्नि से शुद्ध किए हुए उजले वस्त्र, रत्नों से बने पलंग, फूल और फल भी दान किए।
प्रददौ ब्राह्मणेभ्यश्च प्रफुल्लवदनेक्षणः । देवांश्च भोजयामास ब्राह्मणानां मुखैः सुभैः
प्रसन्न मुख से उसने ये सब ब्राह्मणों को दिए, और श्रेष्ठ ब्राह्मणों के माध्यम से देवताओं को भोजन कराया।
देवाश्च मुनयो रात्रौ स्वरामाभिश्चरेमिरे । प्रभाते प्रययुः सर्वे श्रीकृष्णानुमतेन च
रात में देवता और ऋषि अपनी-अपनी पत्नियों के साथ विहार करते रहे, और प्रातःकाल श्रीकृष्ण की अनुमति से सब लौट गए।
वादवाः प्रययुः सर्वेद्वारकां कृष्णपालिताम् । अमूल्यरात्नबूर्णां च रुक्मिणीदर्शनेन च
सभी घोड़े द्वारका पहुँचे, जो कृष्ण की रक्षा में थी, अनमोल रत्नों से भरी हुई और रुक्मिणी के दर्शन से शोभित थी।