मृतं प्रसेनं दृष्ट्वा च दुःखी सिहं ददर्श सः । मणिशून्यं च तं दृष्ट्वा विषसाद च माधवः
प्रसैन को मृत देखकर वे दुखी हुए, फिर सिंह को देखा; जब उसे बिना रत्न के देखा, तो माधव उदास हो गए।
सर्वंज्ञात्वा च सर्वज्ञो भल्लूकभवनं ययौ । रुदन्तं बालकं तत्र धात्रीक्रोडे ददर्श सः
सब कुछ जानने वाले भगवान भल्लूक के घर गए; वहाँ उन्होंने एक बालक को धाय की गोद में रोते हुए देखा।
बालकं बोधयामास सा धात्री करुणान्विता । मणिं गृहाण बालेति तव ह्येष स्यमन्तकः
दया से भरी धाय ने बालक को जगाते हुए कहा, 'बेटा, यह रत्न ले लो, यही स्यमंतक है।'
सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः
'सिंह ने प्रसैन को मारा, और सिंह को जाम्बवान ने मार डाला; प्यारे बालक, तुम मत रोओ, यही तुम्हारा स्यमंतक है।'
इति धात्र्युक्तसुश्लोकं यश्च स्मृत्वा जलं पिबेत् । दैवदृष्टनष्टचन्द्रद्रोषादेव प्रमृच्यते
जो कोई भी धाय के इन सुंदर वचनों को स्मरण कर जल पीता है, वह भाग्य के कारण चंद्रमा की हानि से मुक्त हो जाता है।
कामतो यदि पश्यन्ति दाम्भिका वेदनिन्दकाः । कलङ्किनो भवन्त्येवमित्याह कमलोद्भवः
यदि कोई कपटी या वेद की निंदा करने वाला इच्छा से इसे देखता है, तो वह कलंकित हो जाता है—ऐसा कमल से उत्पन्न ब्रह्मा ने कहा है।
कृष्णो धात्रीवचः श्रुत्वा मणिं जग्राह बालकात् । धात्री गत्वा च भल्लूकं कथयामास कोपतः
कृष्ण ने धाय के वचन सुनकर बालक से रत्न ले लिया; धाय क्रोध में भल्लूक के पास गई और उसे बताया।
जाम्बवांश्च समागत्य तुष्टाव प्रणिपत्य सः । कन्यां जाम्बवतीं तस्मै यौतुकार्थं मणिं ददौ
जाम्बवान वहाँ आकर भगवान की स्तुति कर प्रणाम करते हैं; उन्होंने अपनी कन्या जाम्बवती और रत्न विवाह के उपहार में दे दिया।
द्वारकां मणिमानीय दर्शयामास यादवान् । प्रभुश्च सर्वतः शुद्धो निष्कलङ्को बभूव सः
रत्न को द्वारका लाकर उन्होंने यदुवंशियों को दिखाया; प्रभु सर्वथा शुद्ध और निष्कलंक हो गए।
एतत्ते कथितं वत्स मणेराख्यानमुत्तमम् । अध्यायश्रवणादेव निष्कलंको भवेन्नरः
वत्स, यह रत्न की उत्तम कथा तुम्हें सुनाई गई; केवल इस अध्याय को सुनने से ही मनुष्य निष्कलंक हो जाता है।
यच्छ्रु तं धर्मवक्त्रेण तदुक्तं च यथागमम् । सुदुर्लभमुपाख्यानं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
तुमने वह दुर्लभ कथा धर्म के ज्ञाता से सुनी है, जो परंपरा के अनुसार कही गई थी। अब बताओ, तुम्हें और क्या सुनना है?
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदानाo स्यमन्तकमणिः हरणं नाम द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
इस प्रकार, श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराण के श्रीकृष्ण जन्मखंड में 'नारद द्वारा स्यमंतक मणि की चोरी' नामक एक सौ बाईसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
अथ त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः नारद उवाच गणेशपूजनाख्यानं पुराणेषु च दुर्लभम् । श्रुतं तद्ब्रह्मणो वक्त्रात्सामान्यं च समासतः
अब एक सौ तेईसवाँ अध्याय। नारद बोले— गणेश की पूजा का जो प्रसंग है, वह पुराणों में भी दुर्लभ है। वह मैंने ब्रह्मा जी के मुख से संक्षेप में सुना है।
महिमानं गणपतेः सर्वबूज्येश्वरस्य च । व्यासेन श्रोतुमिच्छामि योगीन्द्राणां गुरोर्गुरोः
मैं योगियों के गुरु, व्यास जी से गणपति, सब प्राणियों के स्वामी, की महिमा विस्तार से सुनना चाहता हूँ।
सिद्धाश्रमे महापूज त्रैलोक्यस्थैः कृता पुरा । राधामाधवयोस्तत्र पुनः संमीलरं पुरा
सिद्धों के आश्रम में, तीनों लोकों के निवासियों द्वारा पहले एक महान पूजा की गई थी; वहीं, प्राचीन समय में राधा और माधव का पुनः मिलन भी हुआ था।
अतीते वर्षशतके श्रीदाम्नः शापमोक्षणे । आदौ चकार पूजां च सा च राधा कथं मुने
सौ वर्ष पहले, श्रीदाम के शाप से मुक्ति के समय, राधा ने वहाँ सबसे पहले पूजा की थी— हे मुनि, उन्होंने वह पूजा कैसे की?
स्थितेषु च सुरेन्द्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । नागेन्द्रे च स्थिते शेषे नागेषु च महत्सु च
जब देवताओं के स्वामी, ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि वहाँ उपस्थित थे, और नागों के राजा शेष भी अपने साथ महान नागों के साथ वहाँ थे,
राजेन्द्रेषु च भूमौ च बलिष्ठेष्वसुरेषु च । गन्धर्वेषु च रक्षःसु चान्येषु बलवत्सु च
जब पृथ्वी के राजाओं के स्वामी, बलशाली असुर, गंधर्व, राक्षस और अन्य शक्तिशाली लोग भी वहाँ उपस्थित थे,
विस्तरेण महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
हे परम भाग्यशाली, कृपया मुझे यह सब विस्तार से समझाइए।
नारायण उवाच त्रेलोक्ये पृथिवी धन्या मान्या पुण्यवती सती । तत्र भारतवर्षं च कर्मणां फलदं शुभम्
नारायण बोले— तीनों लोकों में पृथ्वी धन्य है, पूजनीय है, पुण्यवती और पतिव्रता है; वहीं भारतवर्ष वह पवित्र भूमि है जहाँ कर्मों का शुभ फल मिलता है।
धन्यं यशस्यं पूज्यं च पुण्यक्षेत्रे च भारते । सिद्धाश्रमं महापुण्यक्षेत्रं मोक्षप्रदं शुभम्
भारत पुण्यभूमि में धन्य, यशस्वी और पूज्य है; वहीं सिद्धाश्रम है, जो महान पुण्य क्षेत्र है और मोक्ष देने वाला है।
सनत्कुमारो भगवांस्तत्र सिद्धो बभूव ह । स्वयं विधाता तत्रैव तप्त्वा सिद्धो बभूव ह
वहाँ भगवान सनत्कुमार सिद्ध हुए; वहीं स्वयं सृष्टिकर्ता ने तप करके सिद्धि प्राप्त की।
योगीन्द्राश्च मुनीन्द्राश्च सिद्धेन्द्राः कपिलादयः । शतक्रन्तून्महेन्द्रश्च तत्र कृत्वा बभूव ह
वहाँ योगियों के स्वामी, श्रेष्ठ मुनि, कपिल आदि सिद्ध, और सौ यज्ञों वाले इंद्र ने भी तप करके सिद्धि पाई।
तेन सिद्धाश्रमं नाम सर्वेषामपि दुर्लभम् । अधिष्ठानं गणेशस्य तत्रेव सततं मुने
इसी कारण उस स्थान का नाम सिद्धाश्रम है, जो सबके लिए दुर्लभ है; हे मुनि, वहीं गणेश जी का सदा निवास है।
अमूल्यरत्ननिर्माणगणेशप्रतिमां शुभाम् । वैशाख्यां पूर्णिमायां च पूजां कुर्वन्ति देवताः
वैशाख की पूर्णिमा को देवता वहाँ अमूल्य रत्नों से बनी शुभ गणेश प्रतिमा की पूजा करते हैं।
नागाश्च मानवाश्चैव दैत्या गन्धर्वराक्षसाः । सिद्धेन्द्राश्च मुनीन्द्राश्च योगीन्द्राः सनकादयाः
वहाँ नाग, मनुष्य, दैत्य, गंधर्व, राक्षस, सिद्धों के स्वामी, श्रेष्ठ मुनि और सनक आदि योगी पूजा करते हैं।
तत्राऽऽजगाम शंभुश्च पार्वत्वा सह शंकरः । सगणः कार्तिकेयश्च स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः
वहाँ शंभु पार्वती के साथ, शंकर अपने गणों के साथ, कार्तिकेय और स्वयं ब्रह्मा प्रजापति भी आए।
तत्राऽऽजगाम शेषश्च नागेन्द्रैः सह सत्वरम् । तज्ञाऽऽजग्मुः सुराः सर्वे मनवो मृनयस्तथा
वहाँ शेष भी नागों के स्वामियों के साथ शीघ्रता से पहुँचे; सभी देवता, मनु और पितर भी वहाँ आए।
आजग्मुस्ते नृपाः सर्वे पूजार्थं हृष्टमानसाः । आययौ भगवान्कृष्णो द्वारकावासिभिः सह
सभी राजा पूजा के लिए प्रसन्न मन से आए। भगवान कृष्ण भी द्वारका के निवासियों के साथ वहाँ पहुँचे।
आजगाम तथा नन्दः सार्धं गोकुलवासिभिः । गोपीत्रिशतकोटीभिर्गोलोकवासिभिः सह
इसी तरह नन्द भी गोकुल के लोगों के साथ आए, और उनके साथ तीस करोड़ गोपियाँ और गोलोक के निवासी भी आए।