महदेव उवाच प्रनष्टं च जगत्सर्वं विना धर्मेण सुन्दरि । धर्मं जीवय भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु वरानने
महादेव बोले— सुंदरि, धर्म के बिना सारा संसार नष्ट हो गया; धर्म को जीवित करो, तुम्हारा कल्याण हो, तुम्हें शुभ हो, हे सुंदर मुख वाली।
सूर्य उवाच वरं वृष्णीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि वाञ्छितम् । धर्मं जीवय भद्रं ते रक्ष सृष्टिं पतिव्रते
सूर्य बोले— जो भी तुम्हारे मन में इच्छा हो, वह वर मांगो, तुम्हारा कल्याण हो; धर्म को जीवित करो, तुम्हारा कल्याण हो, सृष्टि की रक्षा करो, हे पतिव्रता।
अनन्त उवाच धर्मं करोषि तपसा कथं धर्मं विहसि च । धर्मं जीवय भद्रं ते सर्वधर्मो भवेत्तव
अनन्त बोले— तुम तपस्या से धर्म का पालन करती हो, फिर धर्म का नाश कैसे कर सकती हो? धर्म को जीवित करो, तुम्हारा कल्याण हो; सब धर्म तुममें ही निवास करें।
चन्द्र उवाच द्विजरूपधरो धर्मस्त्वां परीक्षितुमागतः । ब्रह्मणा प्रेरितश्चैव निर्दोषश्च विहिंसितः
चन्द्र बोले— धर्म द्विज का रूप लेकर तुम्हारी परीक्षा लेने आया था, ब्रह्मा के प्रेरित से; वह निर्दोष था, फिर भी उसे कष्ट मिला।
महेन्द्र उवाच तपसोपान्जितो धर्मो धर्मेण च फलं नृपाम् । कथं फलं च तपसां यदि धर्मः क्षयं गतः
महेंद्र बोले— धर्म तपस्या से प्राप्त होता है, और राजाओं को उसका फल भी धर्म से ही मिलता है; यदि धर्म नष्ट हो जाए तो तपस्याओं का फल कैसे मिलेगा?
वरुण उवाच धर्मं जीवय धर्मिष्ठे धर्मं रक्ष सनातनम् । निष्फलं कर्मिणां कर्म विना धर्मेणा धार्मिके
वरुण बोले— हे धर्मनिष्ठे, धर्म को जीवित करो, सनातन धर्म की रक्षा करो; धर्म के बिना कर्म करने वालों का कर्म निष्फल हो जाता है, हे धर्मात्मा।
पवन उवाच जगत्पूतं कुरु शुभे धर्मं जौवय सांप्रतम् । धर्मे प्रनष्टे तपसां तवापूर्वं विनङ्क्ष्यति
पवन ने कहा — हे शुभे, संसार को पवित्र करो और अब धर्म को फिर से स्थापित करो। यदि धर्म नष्ट हो गया, तो तुम्हारा अद्वितीय तप भी नष्ट हो जाएगा।
वह्निरुवाच स्वधर्मोपार्जनं कर्तुमागताऽसि च भारतम् । विहंसि धर्ममज्ञात्वा पुनर्जीवय सुन्दरि
अग्नि ने कहा — तुम अपने धर्म का पालन करने के लिए भारत भूमि में आई हो। अज्ञानवश धर्म का अहित मत करो, सुंदरि, धर्म को फिर से जीवित करो।
यम उवाच वेदोक्तकर्मकर्तणासहं विश्वे वरानने । धर्मानुसारात्फलदो धर्म जीवय सत्वरम्
यम ने कहा — हे श्रेष्ठ मुख वाली, वेदों में बताए गए कर्म करने वालों को मैं धर्म के अनुसार फल देता हूँ। जल्दी से धर्म को फिर से जीवित करो।
देवानां वचनं क्षुत्वा समुत्थाय पतिव्रता । नमस्कृत्य सुरेशांश्चतानुवाच तपस्विनी
देवताओं की बातें सुनकर पतिव्रता स्त्री उठी, देवताओं के स्वामियों को प्रणाम किया और फिर वह तपस्विनी उनसे बोली।
वृन्दोवाच अहं देवा न जानामि धर्मं ब्राह्मणरूपिणम् । कृतः क्षयो मया कोपान्मां परीङितुमागतः
वृन्दा ने कहा — हे देवताओं, मैं ब्राह्मण रूपी धर्म को नहीं जानती। मैंने क्रोध में उसे नष्ट कर दिया, अब वह मुझे शाप देने आया है।
जीवयामि ध्रुवं धर्मं युष्माकं च प्रसादतः । इत्येवमुक्त्वा सा वृन्दा चेत्युवाच व्पजेश्वर
निश्चित ही, आप सबकी कृपा से मैं धर्म को फिर से जीवित करूँगी। ऐसा कहकर वृन्दा तपस्वियों के स्वामी से बोली।
तपः सत्यं यदि मम सत्यं च विष्णुपूजनम् । तेन पुण्येन सद्योऽत्र द्विजो भवतु विज्वरः
यदि मेरा तप सत्य है और मेरा विष्णु-पूजन सच्चा है, तो उसी पुण्य से यह ब्राह्मण अभी यहाँ रोगमुक्त हो जाए।
यदि मे च भवेत्सत्यं व्रतं सत्यं तपःशुचि । तेन पुण्येन सत्येन द्विजो भo
यदि मेरा व्रत सत्य है, यदि मेरा तप शुद्ध और सच्चा है, तो उसी सच्चे पुण्य से यह ब्राह्मण जीवित हो जाए।
यदि नारायणः सत्यः सर्वात्मा नित्यविग्रहः । ज्ञानात्मकः शिवः सत्यो द्विजो भo
यदि नारायण सत्य हैं, जो सबके आत्मा, नित्य स्वरूप, ज्ञानमय और कल्याणकारी हैं, तो यह ब्राह्मण जीवित हो जाए।
ब्रह्म सत्यं च ते देवाः प्रकृतिः परमा यदि । यज्ञः सत्यस्तपः सत्यं द्विजो भo
यदि ब्रह्म सत्य है, यदि आपके देवता और परम प्रकृति सत्य हैं, यदि यज्ञ और तप सत्य हैं, तो यह ब्राह्मण जीवित हो जाए।
इत्येवमुक्त्वा सा वृन्दा धर्म क्रोडे चकार च । तं दृष्ट्वा च कलारूपं रुरोद कृपयासती
ऐसा कहकर वृन्दा ने धर्म को अपनी गोद में लिया। उसे क्षीण रूप में देखकर वह सती स्त्री दया से रो पड़ी।
एतस्मिन्नन्तरे मूर्तिर्धर्मभार्या शुचाऽऽकुला । निपत्य विष्णुपादे य शिरसा चेत्युवाच सा
इसी बीच धर्म की पत्नी शोक से व्याकुल हो गई, वह विष्णु के चरणों में गिर पड़ी और सिर झुकाकर बोली।
मूर्तिरुवाच हे नाथ करुणासिन्धो दीनबन्धो कृपां कुरु । तूर्णं जीवय कान्तं मे जगन्नाथ कृपामय
मूर्ति ने कहा — हे नाथ, करुणा के सागर, दुखियों के सहारे, मुझ पर कृपा करो। हे जगन्नाथ, दया के धाम, मेरे प्रिय को जल्दी से जीवित करो।
पतिहीना च या नारी पापिनी सा भवार्णवे । यथाऽऽस्यं चक्षुर्विरतं प्राणहीना यथा तनूः
जिस स्त्री का पति नहीं रहता, वह पापिनी होकर संसार-सागर में डूब जाती है, जैसे आँख बिना दृष्टि के या शरीर बिना प्राण के।
मितं ददाति हि पिता मितं भ्रादा मितं सुतः । मितं बन्धुर्मितं माता सर्वदाता पतिः प्रभुः
पिता थोड़ा देता है, भाई थोड़ा, पुत्र थोड़ा, संबंधी थोड़ा, माता भी थोड़ा ही देती है; लेकिन पति ही सब कुछ देने वाला और स्वामी होता है।
इत्येवमुक्त्वा सा देवी तत्र तस्थौ रुरोद च । उवाच वृन्दां णगवान्सर्वात्मा प्रकृतेः परः
ऐसा कहकर वह देवी वहाँ खड़ी होकर रोने लगी। तब प्रकृति से परे सर्वात्मा भगवान ने वृन्दा से कहा।
श्रीभगवानुवाच त्वयाऽऽयुस्तपसा लब्धं यावदायुश्च ब्रह्मणः । तदेव देहि धर्माय गोलोकं गच्छ सुन्दरि
श्रीभगवान ने कहा — तप से जो आयु तुमने प्राप्त की है, जो ब्रह्मा की आयु के समान है, वह धर्म को दे दो। फिर, हे सुंदरि, गोलोक चली जाओ।
तन्वाऽनया च तपसा पश्चान्मां च लभिष्यसि । पश्चाद्गोलोकमागत्य वाराहे च वरानने
इस शरीर और अपने तप से तुम बाद में मुझे प्राप्त करोगी। फिर, हे सुंदर मुख वाली, वराह कल्प में गोलोक आओगी।
वृषभानसुता त्वं च राधाच्छाया भविष्यसि । मत्कलांशश्च रायाणस्त्वां विवाह ग्रहीष्यति
हे वृषभानु की पुत्री, तुम राधा की छाया रूप बनोगी और मेरा अंश रूप रायाण तुम्हें विवाह में अपनाएगा।
मां लभिष्यसि रासे च गोपीभी राधया सह । राधा श्रीदामशापेन वृषभानसुता यदा
रास में, जब श्रीदामा के शाप से राधा वृषभानु की कन्या बनेगी, तब तुम गोपियों और राधा के साथ मुझे प्राप्त करोगी।
सा चैव वास्तवी राधा त्वं च च्छायास्वरुपिणी । विवाहकाले रायाणस्त्वां च च्छायां ग्रहीष्यति
वह राधा तो सच्ची राधा होगी और तुम उसकी छाया रूप में रहोगी। विवाह के समय रायाण तुम्हें, यानी छाया को, पत्नी रूप में स्वीकार करेगा।
त्वां दत्त्वा वास्तवी राधा साऽन्तर्धाना भविष्यति । राधैवेति विमूढाश्च विज्ञास्यन्ति
तुम्हें सौंपकर सच्ची राधा अदृश्य हो जाएगी, और जो लोग भ्रमित हैं वे तुम्हीं को राधा मान बैठेंगे।
स्वप्ने राधापदाम्भोजं न रि पश्यन्ति बल्लवाः । स्वयं राधा मम क्रोडे छाया रायाणकामिनी
स्वप्न में ग्वाले राधा के चरण कमल नहीं देख पाते; राधा स्वयं मेरी गोद में है, और छाया रायाण की प्रिया है।
विष्णोश्च वचनं श्रुत्वा ददावायुश्च सुन्दरी । उत्तस्थौ पूर्ण धर्मश्च तप्तकाञ्चनसंनिभः
विष्णु के वचन सुनकर सुंदरि ने स्वयं को समर्पित कर दिया; पूर्ण धर्म प्रकट हुआ, जो तपे हुए सोने के समान चमक रहा था।