स्वप्ने च स भवेन्नित्यं धनाढ्यो भूवतिः स्वयम् । स्वप्ने सरोवरं दृष्टवा समुद्रं वा नदीं नदम्
जो स्वप्न में सरोवर, समुद्र, नदी या नाला देखता है, वह सदा धनवान और स्वयं भूमि का स्वामी बनता है।
शुक्लाहिं शुक्लशैलं च दृष्ट्वा श्रियमवाप्नुयात् । यं पश्यन्ति मृतं स्वप्ने स भवेच्चिरजीवनः
जो स्वप्न में सफेद साँप या सफेद पर्वत देखता है, उसे समृद्धि मिलती है। जो मरे हुए व्यक्ति को स्वप्न में देखता है, वह दीर्घायु होता है।
अरोगी रोगिणं दु खी सुशिनं च सुखं भवेत् । दिव्या स्त्री यं प्रवदति मम स्वामी भवानिति
अगर कोई दिव्य स्त्री स्वप्न में कहे 'आप मेरे स्वामी हैं', तो रोगी स्वस्थ हो जाता है और दुखी को सुख मिलता है।
स्वप्ने दृष्ट्वा च चागतिं स च राजा भवेद्दृढम् । स्वप्ने वा कालिकां दृष्ट्वा लब्धवा स्फटिकमालिकाम्
जो स्वप्न में रथ देखता है, वह निश्चित रूप से राजा बनता है। या स्वप्न में काली या स्फटिक की माला पाता है।
इन्द्रचापं शक्रवज्रं स प्रतिष्ठां लभेद्ध्रुवम् । स्वप्ने वदति यं विप्रो मम दासो भवेति च
जो स्वप्न में इन्द्रधनुष या इन्द्र का वज्र देखता है, उसे स्थिरता मिलती है। यदि ब्राह्मण स्वप्न में कहे 'तू मेरा दास बन', तो भी यही फल होता है।
हरिदास्यं च मद्भक्तिं स लब्ध्वा वैष्णवो भवेत् । स्वप्ने विप्रो हरीः शंभुर्ब्राह्मणी कमला शिवा
जिसे काले रंग की देह और मेरी भक्ति मिलती है, वह वैष्णव बनता है। यदि स्वप्न में ब्राह्मण, हरि, शम्भु, ब्राह्मणी, कमला या शिवा दिखाई दें—
शक्ला स्त्री देवमाता वा जाह्नवी वा सरस्वती । गोपालिकावेषधरी बालिका राधिका मम
या कोई गोरी स्त्री, देवमाता, जाह्नवी, सरस्वती, ग्वालिन, बालिका या मेरी रूप में राधिकाजी दिखे—
बालश्च बालगोपालः स्वप्नविद्भिः प्रकाशितः । एष ते कथितो नन्द सुस्वप्नः पुण्यहेतुकः
या कोई बालक या बाल गोपाल दिखाई दे, तो स्वप्न जानने वालों ने इन्हें शुभ स्वप्न बताया है। हे नन्द, यह पुण्य से उत्पन्न शुभ स्वप्न तुम्हें बताया गया।
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारादनाo सुस्वप्नकथानं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः
इसी प्रकार श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराण के श्रीकृष्ण जन्मखंड में नारद द्वारा कही गई 'शुभ स्वप्न कथा' नामक सतहत्तरवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
अथाष्टसप्ततितमोऽध्यायः नन्द उवाच श्रीक़ष्ण जगतां नाथ सुस्वप्नश्च श्रुतो मया । वेदसारो नीतिसारो लौकिको वैदिकस्तथा
अब अठहत्तरवाँ अध्याय। नन्द बोले— हे श्रीकृष्ण, जगत के स्वामी! मैंने शुभ स्वप्नों के बारे में सुना, जो वेदों का सार, नीति का सार, लौकिक और वैदिक दोनों ही है।
अधुना श्रोतुमिच्छामि पापं येषां च दर्शने । यस्मिन्कर्मणि वा वत्स तन्मां कथितुमर्हसि
अब मैं यह जानना चाहता हूँ कि किन वस्तुओं के दर्शन या किन कर्मों से पाप लगता है, हे वत्स! कृपा कर मुझे बताइए।
वचनं वेदशाश्रोक्तं तथा वेदानुयायिनः । श्रोतुमिच्छन्ति संतप्ता लोकास्त्वन्मुखतस्तथा
लोग, जो दुःखी हैं, वेदों में कही गई और वेदपालकों द्वारा कही गई बातें, साथ ही आपके मुख से भी सुनना चाहते हैं।
वेदानां जनकस्त्वं च वैदिकानां सतामपि । प्रह्मादीनां सुराणां च मुनीनां जगतामपि
आप वेदों के जनक हैं, श्रेष्ठ वैदिकों, ब्रह्मा, देवताओं, मुनियों और समस्त जगत के भी आदि हैं।
श्रुतं यत्त्वन्मुखाम्भोजात्प्रमाणं वचनामृतम् । तेन देहोऽभिषिक्तो मे वत्सविच्छेददाहनः
आपके कमलमुख से जो भी सुना जाता है, वह प्रमाण और अमृत के समान है। उसी से मेरा शरीर अभिषिक्त हो जाता है और पुत्र-वियोग की जलन मिट जाती है।
स्वप्ने यच्छरणाम्भोजं सर्वकामफलप्रदम् । ब्रह्मादयो न पश्यन्ति तदद्य दृष्टिगोचरम्
स्वप्न में आपके चरणकमल सभी इच्छाओं को पूर्ण करते हैं। ब्रह्मा आदि भी उन्हें नहीं देख पाते, पर आज वे मेरी दृष्टि में हैं।
अतः परं त्वत्पदाब्जं क्व पश्यामि च पातकी । विण्मूत्रधारी देहो मे निबद्धश्च स्वकर्मणा
इसलिए, हे पापी मैं, आपके चरणकमल और कहाँ देख सकता हूँ? मेरा शरीर, जो मल-मूत्र से भरा है, अपने ही कर्मों से बँधा हुआ है।
ईदृशं च दिनं वत्स कदा मम भविष्यति । त्वया ब्रह्मादिनाथेन संवादो मम पापिनः
बेटा, मेरे लिए ऐसा दिन कब आएगा, जब मैं, जो पापी हूँ, तुम्हारे साथ—जो ब्रह्मा आदि के भी स्वामी हो—बात कर सकूँ?
कृपां कुरु कृपानाथ मम दोषं क्षमस्व च । वत्सबुद्ध्या च दुर्नीतं यत्कृतं च महेश्वर
दयालु प्रभु, मुझ पर कृपा करो और मेरी गलतियाँ क्षमा कर दो। हे महेश्वर, बाल-बुद्धि से मैंने जो भी बुरा किया है, उसे भी क्षमा करो।
ब्रह्मेशशेषमुनयो ध्यायन्ते त्वत्पदाम्बुजम् । सरस्वती श्रुतिर्यस्य स्तवने जडतां व्रजेत्
ब्रह्मा, शिव, शेष और सभी ऋषि तुम्हारे चरणों का ध्यान करते हैं; सरस्वती, जिनका स्वरूप वेद है, भी तुम्हारी स्तुति में मौन हो जाती हैं।
इत्येवमुक्त्वा नन्दश्च निरानन्दः शुचाऽऽकुलः । मूर्च्छामाप रुदित्वा च पुत्रविच्छेदविह्वलः
ऐसा कहकर नन्द जी दुख से व्याकुल और आनंद रहित हो गए; पुत्र-वियोग से बिलखते हुए उन्होंने रोते-रोते मूर्छा पा ली।
संत्रस्तो भगवान्कृष्णो बोधयामास यत्नतः । परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ददौ तस्मै जगत्पतिः
भगवान श्रीकृष्ण चिंतित होकर बड़े यत्न से उन्हें होश में लाए; जगत्पति ने उन्हें परम आध्यात्मिक ज्ञान प्रदान किया।
श्रीभगवानुवाच हे नन्द जनकश्रेष्ठ सर्वश्रेष्ठ व्रजेश्वर । चेतनं कुरु कल्याम ज्ञानं च परमं श्रृणु
श्रीभगवान बोले—हे नन्द, श्रेष्ठ पिता, सबमें उत्तम, व्रज के राजा! मन को शांत करो, हे शुभचिंतक, और मेरा परम ज्ञान ध्यान से सुनो।
परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ज्ञानिनां च सुदुल्रभम् । वेदशास्त्रे गोपनीयं तुभ्यमेव ददाम्यहम्
यह परम आध्यात्मिक ज्ञान ज्ञानी जनों को भी बहुत दुर्लभ है; वेद और शास्त्रों में छुपा हुआ है, मैं यह केवल तुम्हें देता हूँ।
निबोध श्रूयतां नन्द सानन्दः सुसमाहितः । जन्ममृत्युचराव्याधिर्यदभ्यासान्न जायते
हे नन्द, प्रसन्नता और एकाग्रता से ध्यानपूर्वक सुनो—इसके अभ्यास से जन्म, मृत्यु, बुढ़ापा और रोग नहीं होते।
स्थिरो भव महाराज व्रजनाथ व्रजं व्रज । ज्ञानं लब्ध्वा सदानन्दः शोकमोहविवर्जितः
हे महराज, हे व्रजनाथ, स्थिर रहो और व्रज लौट जाओ; ज्ञान पाकर तुम सदा आनंदित रहोगे, शोक और मोह से मुक्त हो जाओगे।
जलबुद्बुदवत्सर्वं संसारं सचराचरम् । प्रभाते स्वप्नवन्मिथ्या मोहकारणमेव च
यह सारा संसार, चल-अचल सब, जल के बुलबुले जैसा है; सुबह के स्वप्न की तरह झूठा है और मोह का कारण है।
मिथ्याकृत्रिमनिर्माणहेतुश्च पाञ्चभौतिकः । मायया सत्यबुद्ध्या च प्रतीतिं जायते नरः
झूठे, बनावटी सृष्टि का कारण ये पाँच तत्व हैं; माया और सत्य की भावना से ही मनुष्य उसे सच मानता है।
कामक्रोधरोभमोहैर्वेष्टितः सर्वकर्मसु । मायया मोहितः शश्वज्ज्ञानहीनश्च दुर्बलः
इच्छा, क्रोध, घमंड और मोह से बंधा हुआ, माया से मोहित, वह सदा ज्ञान से वंचित और कमजोर रहता है।
निद्रातन्द्राक्षुत्पिपासाक्षमाश्रद्धादयादिभिः । लज्जा शान्तिर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चाऽऽभिश्च वेष्टितः
नींद, आलस्य, भूख, प्यास, सहनशीलता, श्रद्धा, दया, लज्जा, शांति, धैर्य, पोषण, संतोष और भय—इन सब से वह घिरा रहता है।
मनोबुद्धिचेतनाभिः प्राणज्ञानात्मभिः सह । संसक्तः सर्वदेवैश्च यथा वृक्षश्च वायसैः
मन, बुद्धि, चेतना, प्राण, ज्ञान और आत्मा के साथ, सब देवताओं में आसक्त रहता है, जैसे पेड़ कौवों से घिरा रहता है।