दुर्ज्ञेयं तस्य चरितं कार्यं हृदयमेव च । बद्धास्तन्मायया सर्वे मोहिताश्च दुरन्तया
उनके कार्य, चरित्र और हृदय को जानना अत्यंत कठिन है; सभी लोग उनकी महान माया से बँधे और उसी से मोहित हैं।
यद्भयाद्वाति वातोऽयं कूर्मं धत्ते निराश्रयः । कूर्मोऽनन्तं विधत्ते च यद्भयेन निरन्तरम्
उनके भय से यह वायु चलती है, कछुआ बिना किसी आधार के पृथ्वी को थामे रहता है, और वही कछुआ अनंत को भी निरंतर उनके भय से धारण करता है।
बिभर्ति शेषो विश्वं च यद्भयेन च नारद । सहस्रशीर्षा पुरुषः शिरमश्चैकदेशतः
हे नारद! उनके भय से ही शेषनाग सम्पूर्ण सृष्टि को संभाले रहते हैं; सहस्त्र सिरों वाले पुरुष एक ही स्थान पर अपना सिर रखते हैं।
सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपा वसुंधरा । शैलकाननसंयुक्ता पातालाः सप्त एव च
सातों सागर और सातों द्वीपों से युक्त यह पृथ्वी, पर्वतों और वनों सहित, और सातों पाताल लोक भी हैं।
सप्तस्वर्गाश्च विविधा ब्रह्मलोकसमन्विताः । एवं विश्वं त्रिभुवनं कृत्रिमं परिकीर्तितम्
सातों प्रकार के स्वर्ग, ब्रह्मलोक सहित, ऐसे ही यह त्रिभुवन रूपी सारा विश्व कृत्रिम कहा गया है।
यद्भयेन विधात्राच प्रतिसृष्टौ च निर्मितम् । एवं विश्वान्यसंरव्यानि लोमकूपैर्महान्विराट्
उनके भय से ही सृष्टिकर्ता ने सृष्टि की रचना और विस्तार किया; ऐसे ही महाविराट पुरुष के रोमकूपों से अनेक ब्रह्मांड उत्पन्न हुए।
यद्भयेन विधत्ते च यदन्नो ध्यायते हि यम् । विष्णुः पाति च संसारं यद्भयेन कृपानिधिः
उनके भय से ही सृष्टिकर्ता कार्य करता है, और जो भी उन्हें अन्न रूप में ध्यान करता है; विष्णु, करुणा के सागर, उन्हीं के भय से संसार की रक्षा करते हैं।
कालाग्निरुद्रो यद्भीतः कालः संहरते प्रजाः । मृत्युंजयो महादेवो यद्भयाद्ध्यायते च यम्
कालाग्नि और रुद्र भी उनके भय से ही हैं; काल प्रजा का संहार करता है, और मृत्युंजय महादेव भी उनके भय से उनका ध्यान करते हैं।
षड्गुणैरनुरागैश्च विरागी विरतः सदा । यद्भयेन दहत्यग्निः सूर्यस्तपति यद्भयात्
जो सदा विरक्त रहता है, छः गुणों और स्नेह के कारण जिसमें कोई आसक्ति नहीं है—जिसके भय से अग्नि जलती है और सूर्य तपता है,
यद्भयाद्वर्षतीन्द्रश्च मृत्युश्चरति जन्तुषु । यद्भयेन यमः शास्ता पापिनीं धर्म एव च
जिसके डर से इन्द्र वर्षा करते हैं, मृत्यु सब जीवों में विचरती है, और यम पापियों को दंड देते हैं—
धत्ते च धरणी लोकान्यद्भयेन चराचरान् । सूयते प्रकृतिः सृष्टौ यद्भयान्महदादिकम्
जिसके भय से धरती सारे लोकों और चल-अचल प्राणियों को संभाले रहती है, और जिसके डर से प्रकृति महत आदि से सृष्टि करती है—
दुर्ज्ञेयं तदभिप्रायं को वा जानाति पुत्रक । यत्प्रभावं न जानन्ति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
उसकी इच्छा को समझना बहुत कठिन है; बेटा, उसे कौन जान सकता है? उसके प्रभाव को ब्रह्मा, विष्णु और महेश भी नहीं जानते।
कथं जानामि तच्चेष्टामहं वत्स सुमन्दधीः । कथं जगाम मथुरां त्यक्त्वा वृन्दावनं वनम्
मैं, जिसकी बुद्धि मंद है, उसकी लीलाओं को कैसे जान सकता हूँ, पुत्र? वह वृन्दावन छोड़कर मथुरा कैसे गया?
कथं तत्याज गोपीश्च राधां प्राणाधिकां प्रियाम् । यशोदां बान्धवादींश्च नन्दं व नन्दनन्दनः
नन्दनन्दन ने गोपियों को, प्राणों से भी प्यारी राधा को, यशोदा, अपने संबंधियों और नन्द को कैसे छोड़ दिया?
दर्पहा दर्पदः सोऽपि सर्वेषां सर्वदः सदा । बभञ्ज राधादर्पं च सुदाम्नः शापकारणात्
जो सबका अभिमान हरता और देता है, जो सदा सबको देता है—उसने भी सुदामा के शाप के कारण राधा का अभिमान तोड़ा।
अन्येषां भावनाहेतोर्ब्रह्मप्राप्तिस्तथा भवेत् । एवं किंचिद्वितर्कं च कुरुते कमलोद्भवः
दूसरों की भक्ति के लिए, ताकि वे ब्रह्म को प्राप्त कर सकें, कमल से उत्पन्न ब्रह्मा भी ऐसे विचार करता है।
चकार दर्पभङ्गं च महाविष्णुः पुरा विभुः । ब्रह्मणश्चतथा विष्णोः शषेस्य च शिवस्य च
बहुत पहले, महाविष्णु, सर्वव्यापी प्रभु ने ब्रह्मा, विष्णु, शेष और शिव का भी अभिमान तोड़ा।
धर्मस्य च यमस्यापि साम्बस्य चन्द्रसूर्ययोः । गरुडस्य च वह्नेश्च गुरोर्दुर्वाससस्तथा
और धर्म, यम, साम्ब, चन्द्र, सूर्य, गरुड़, अग्नि, गुरु और दुर्वासा का भी।
दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च। सुराणमसुराणां च भवतः कामशक्रयोः
द्वारपाल, भक्त, जय-विजय, देवताओं और असुरों, भव, कामदेव और इन्द्र का भी।
लक्ष्मणस्यार्जुनस्यापि बाणस्य च भृगोस्तथा । सुमेरोश्च समुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च
लक्ष्मण, अर्जुन, बाण, भृगु, सुमेरु, समुद्रों, वायु और वरुण का भी।
सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च
सरस्वती, दुर्गा, पद्मा, पृथ्वी, सावित्री, गंगा और मनसा का भी।
प्राणाधिष्ठातृदेव्यश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा
प्राणों की अधिष्ठात्री देवी, प्राणों से भी प्यारी प्रिया, प्राणों से बढ़कर राधा—और दूसरों की तो बात ही क्या!
ह्रत्वा दर्पं च सर्वेषां प्रसादं च चकार सः । कर्ता हर्ता पालयिता स्रष्टा स्रष्टुश्च सर्वतः
सबका अभिमान हरकर उसने कृपा की; वही कर्ता, संहारक, पालक, सृष्टिकर्ता और सब स्रष्टाओं का भी स्रष्टा है।
यं स्तोतुमीशो नालं च पञ्चवक्त्रैस्तु शंकरः । स्तोतुं नालं चतुर्वक्त्रो विधाता जगतामपि
जिसकी स्तुति करने में पाँच मुखों वाले शंकर भी असमर्थ हैं, और चार मुखों वाले सृष्टिकर्ता ब्रह्मा भी जगत की स्तुति नहीं कर सकते।
स्तोतुं नालमनन्तश्च सहस्रवदनैरहो । स्वयं विष्णुर्विश्वव्यापी नालं स्तोतुं जनार्दनः
अनन्त भी अपने हजार मुखों से उसकी स्तुति नहीं कर सकते; स्वयं विश्वव्यापी विष्णु भी जनार्दन की स्तुति नहीं कर सकते।
महाविराण्न शक्तोऽपि यं स्तोतुं परमेश्वरम् । कम्पिता यस्य पुरतः प्रकृतिः परमात्मनः
महाविराट भी, समर्थ होते हुए, उस परमेश्वर की स्तुति नहीं कर सकते, जिनके सामने स्वयं प्रकृति भी कांपती है।
सरस्वती जडीभूता यं स्तोतुं परमेश्वरम् । महिमानं न जानन्ति वेदा यस्य च नारद
नारद, स्वयं सरस्वती भी परमेश्वर की महिमा का गुणगान करने में असमर्थ होकर मौन हो गईं, और वेद भी उनकी महानता को नहीं जान पाते।
इत्येवं कथितो ब्रह्मन्प्रभावः परमात्मनः । निर्गुणस्य च कृष्णस्य किं भुयः श्रोतुमिच्छसि
हे ब्रह्मन्, इस प्रकार मैंने परमात्मा श्रीकृष्ण की, जो सभी गुणों से परे हैं, महिमा का वर्णन किया। अब और क्या सुनना चाहते हो?
इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तरार्धे नारदनाo श्रीकृष्णप्रभाव- वर्णनं नाम पञ्चपञ्चशात्तमोऽध्यायः
इसी के साथ श्रीब्रह्मवैवर्त महापुराण के श्रीकृष्णजन्मखण्ड के उत्तरार्ध में नारद और श्रीब्रह्मा के संवाद में 'श्रीकृष्ण की महिमा का वर्णन' नामक पचपनवाँ अध्याय समाप्त होता है।
अथ षद्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः नारद उवाच किमपूर्वं श्रुतं ब्रह्मन्रहस्यं परमाद्भुतम् । अनन्तचरितं धन्यमनन्तस्याच्युतस्य च
नारद बोले— हे ब्रह्मन्, वह कौन-सी अद्भुत, पहले कभी न सुनी गई, रहस्यमयी और धन्य कथा है, जो अनंत और अच्युत के अंतहीन चरित्र से जुड़ी है?