મનોરસ્તવચઃ શ્રુત્વા રાજા પરમપણ્ડિતઃ
મનોરાનાં વચન સાંભળી, રાજાએ જે અત્યંત વિદ્વાન હતો,
કાર્ત્તવીર્ય્યાર્જુન ઉવાચ શોકાર્તાનાં ચ વચનં ન પ્રશંસ્યં સભાસુ ચ
કાર્તવીર્યાર્જુને કહ્યું: દુઃખી થયેલા લોકોના વચન સભામાં પ્રશંસનીય નથી.
સુખં દુઃખં ભયં શોકઃ કલહઃ પ્રીતિરેવ ચ
સુખ, દુઃખ, ભય, શોક, ઝઘડો અને પ્રેમ—
કાલો દદાતિ રાજત્વં કાલો મૃત્યું પુનર્ભવમ્
સમય રાજપદ આપે છે, સમય મૃત્યુ અને ફરી જન્મ પણ લાવે છે.
કરોતિ પાલનં કાલઃ કાલરૂપી જનાર્દનઃ
સમય જ રક્ષણ કરે છે; જનાર્દન પણ સમયરૂપે છે.
સંહર્ત્તુર્વાઽપિ સંહર્ત્તા પાતુઃ પાતા ચ કર્મકૃત્ કઃ કેન હન્યતે જન્તુઃ કર્મણા વૈ વિના સતિ
નાશક પણ નાશ પામે છે, રક્ષક પણ રક્ષાય છે; બધું કર્મથી થાય છે. કર્મ વિના કોણ કોને મારે છે?
સ્રષ્ટા સૃજતિ સૃષ્ટિં ચ સંહર્ત્તા સંહરેત્પુનઃ
સર્જનહાર સર્જન કરે છે અને નાશક ફરીથી નાશ કરે છે.
યસ્યાજ્ઞયા વાતિ વાતઃ સન્તતં ભયવિહ્વલઃ 3.34.
જેની આજ્ઞાથી પવન સતત ડરીને વરે છે,
વર્ષતીન્દ્રો દહત્યગ્નિઃ કાલો ભ્રમતિ ભીતવત્
ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, અગ્નિ બળે છે અને સમય પણ ભયથી ચાલે છે.
વૃક્ષાશ્ચ પુષ્પિતાઃ કાલે ફલિતઃ પલ્લવાન્વિતાઃ
વૃક્ષો પોતાના સમયે ફૂલે છે, ફળ આપે છે અને કૂમળા પાંદડાંથી શોભે છે.
આવિર્ભૂતા તિરોભૂતા સૃષ્ટિરેવ તદાજ્ઞયા
પ્રગટ થવું કે અદૃશ્ય થવું, સર્જન—આ બધું એની આજ્ઞાથી જ થાય છે.
નારાયણાંશો ભગવાઞ્જામદગ્ન્યો મહાબલઃ
ભગવાન જામદગ્ન્ય, જે મહાબળવાન છે, તે નારાયણનો અંશ છે.
પ્રતિજ્ઞા વિફલા તસ્ય ન ભવેત્તુ કદાચન
એમની પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય નિષ્ફળ થતી નથી.
જ્ઞાત્વા સર્વં ભવિષ્યં ચ શરણં યામિ તત્કથમ્
આગળ શું થવાનું છે તે બધું જાણીને, હું શરણ જાઉં તો કેવી રીતે જઉં?
ઇત્યેવમુક્ત્વા રાજેન્દ્રઃ સમરં ગન્તુમુદ્યતઃ
આ રીતે કહ્યું પછી, રાજા યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો.
શતકોટિર્નૃપાણાં ચ ગજેન્દ્રાણાં ત્રિલક્ષકમ્
અહીં કરોડો રાજાઓ અને ત્રણ લાખ ગજરાજો હતા.
અશ્વાનાં ચ ગજાનાં ચ પદાતીનાં તથૈવ ચ
ત્યાં ઘોડા, હાથી અને અનેક પદાતી સૈનિકો પણ હતા.
બભૂવ સ્તિમિતા સાધ્વી દૃષ્ટ્વા તં ગમનોન્મુખમ્ । ધૃતવન્તં ચ સન્નાહમક્ષયં સશરં ધનુઃ ।। 3.34.
સતી સ્ત્રી એ તેને યુદ્ધે જવા તૈયાર જોઈ, અખૂટ કવચ અને ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરેલો જોઈ, તો નિઃશબ્દ ઊભી રહી.
ક્રીડાગારે ક્ષણં તસ્થૌ કૃત્વા કાન્તં સ્વવક્ષસિ
તેણી થોડો સમય રમણગૃહમાં રહી, પોતાના પ્રિયને હૃદયથી લગાડી રાખ્યો.
નારાયણ ઉવાચ ભવિષ્યં મનસા ચક્રે યદ્યત્સ્વામિમુખાચ્છુતમ્
નારાયણએ કહ્યું: તેણે પોતાના સ્વામી પાસેથી ભવિષ્ય વિશે જે સાંભળ્યું હતું, તે બધું મનમાં વિચાર્યું.
પુત્રાંશ્ચ પુરતઃ હૃત્વા બાન્ધવાંશ્ચ સ્વકિંકરાન્
પોતાના પુત્રો, સગાં અને સેવકોને પોતાના આગળ બોલાવી લીધા.
યોગેન ભિત્ત્વા ષટ્ચક્રં વાયું સંસ્થાપ્ય મૂર્દ્ધનિ
યોગ દ્વારા તેણે છ ચક્ર ભેદી, શ્વાસને માથા પર સ્થિર કર્યો.
સ્વાન્તમાકૃષ્ય વિષયાજ્જલબુદ્બુદસન્નિભાત્
તેણે ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી મનને ખેંચી લીધું, જે પાણીના બુલબુલા જેવાં છે.
દ્વિવિધં કર્મ સંન્યસ્ય નિર્મૂલમપુનર્ભવમ્
તેણે બંને પ્રકારના કર્મોનો ત્યાગ કર્યો, જે મૂળહીન અને પુનર્જન્મ આપતા નથી.
સ રાજા તાં મૃતાં દૃષ્ટ્વા વિલલાપ રુરોદ ચ
તે રાજાએ તેણીને મૃત્યુ પામેલી જોઈ, શોક કર્યો અને રડ્યો.
રાજોવાચ સચેતના માં પશ્યેતિ વિલપન્તં મુહુમુર્હુઃ
રાજાએ કહ્યું: 'હું જીવંત છું, મને જો, હું વારંવાર રડું છું.'
મનોરમે સમુત્તિષ્ઠ મયા સાર્દ્ધં ગૃહં વ્રજ
'પ્રિયે, ઊઠ, મારા સાથે ઘર ચાલ.'
મનોરમે સમુત્તિષ્ઠ શ્રીશૈલં વ્રજ સુન્દરિ
'પ્રિયે, ઊઠ, શ્રીશૈલ પર ચાલ, સુંદરિ.'
મનોરમે સમુત્તિષ્ઠ વ્રજ ગોદાવરીં પ્રિયે 3.35.
'પ્રિયે, ઊઠ, ગોદાવરી પર ચાલ, પ્રિયે.'
મનોરમે સમુત્તિષ્ઠ નન્દનં વ્રજ સુન્દરિ
'પ્રિયે, ઊઠ, નંદન વનમાં ચાલ, સુંદરિ.'