કિં કરોષિ મહાદેવ હે તાત કરુણાનિધે
મહાદેવ, તમે શું કરો છો? હે પિતા, દયાના સાગર!
માતરુત્તિષ્ઠ મેઽન્નં ત્વં પ્રયચ્છાદ્ય શિવં જલમ્
માતા, ઉઠો! આજે મને અન્ન આપો, અને હે શિવ, મને પાણી આપો.
માતર્માતર્જગન્માતરેહિ નાહં સ્થિતો બહિઃ
માતા, માતા, જગતની માતા, આવો! હું બહાર ઊભો નથી.
ઇતિ કાકુસ્વરં શ્રુત્વા શિવસ્યોત્તિષ્ઠતો મુને
શિવ ઊભા થવા લાગ્યા ત્યારે એ દુઃખભરી વાણી સાંભળી, મુનિ,
ઉત્તસ્થૌ પાર્વતી ત્રસ્તા સૂક્ષ્મવસ્ત્રં પિધાય ચ
પાર્વતી ડરીને ઊભી રહી અને પાતળું વસ્ત્ર ઓઢી લીધું.
દદર્શ બ્રાહ્મણં દીનં જરયા પરિપીડિતમ્
એમણે એક બ્રાહ્મણને જોયો, જે વૃદ્ધ અને દુઃખી દેખાતો હતો.
તપસ્વિનમશાન્તં ચ શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકમ્
એવો તપસ્વી, જે અશાંત હતો અને ગળું, હોઠ અને જીભ સુકાઈ ગયેલા હતા.
શ્રુત્વા તદ્વચનં તત્ર નીલકણ્ઠઃ સુધોપમમ્
એ વચન સાંભળી, ત્યાં નીલકંઠે અમૃત જેવી મીઠી વાણી બોલી,
શંકર ઉવાચ કિન્નામ ભવતઃ ક્ષિપ્રં જ્ઞાતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્
શંકરે કહ્યું: તમને શું જોઈએ છે? હું તરત જ જાણવું ઇચ્છું છું.
પાર્વત્યુવાચ અદ્ય મે સફલં જન્મ બ્રાહ્મણો મદ્ગૃહેઽતિથિઃ
પાર્વતીએ કહ્યું: આજે મારું જન્મ સફળ થયું—મારા ઘરમાં બ્રાહ્મણ અતિથિ બનીને આવ્યા છે.
અતિથિઃ પૂજિતો યેન ત્રિજગત્તેન પૂજિતમ્
જે વ્યક્તિ અતિથિને સન્માન આપે છે, એ ત્રણેય લોકને સન્માન આપે છે.
તીર્થાન્યતિથિપાદેષુ શશ્વત્તિષ્ઠન્તિ નિશ્ચિતમ્
નિશ્ચિત છે કે, પવિત્ર તીર્થો હંમેશાં અતિથિના પગ પાસે વસે છે.
સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ
એવું માનવું જોઈએ કે એ બધા તીર્થોમાં સ્નાન કરી લીધું છે અને બધા યજ્ઞોમાં દીક્ષા લીધી છે.
મહાદાનાનિ સર્વાણિ કૃતાનિ તેન ભૂતલે
એ વ્યક્તિએ પૃથ્વી પરના બધા મહાદાન કરી લીધાં છે.
નાનાપ્રકારપુણ્યાનિ વેદોક્તાનિ ચ યાનિ વૈ
અને જે વિવિધ પ્રકારના પુણ્યકર્મો વેદોમાં જણાવ્યાં છે, તે બધાં પણ મળ્યા છે.
અપૂજિતોઽતિથિર્યસ્ય ભવનાદ્વિનિવર્ત્તતે
પણ જો કોઈના ઘરમાંથી અતિથિ બિનસન્માનિત જતો રહે—
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ
તો જે-જે પાપો છે, અહીં સુધી કે બ્રાહ્મણહત્યાજેવા મહાપાપો પણ—
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પીડિતો માતર્વચનં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, જેમ માતાનું આજ્ઞાપાલન શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે—
વ્યાધિયુક્તો નિરાહારો યદા વાઽનશનવ્રતી
રોગથી પીડાયેલો, ભોજન વિના, અથવા ઉપવાસ રાખતો હોય ત્યારે—
પાર્વત્યુવાચ દાસ્યામિ ભોક્તું ત્વામદ્ય મજ્જન્મ સફલં કુરુ
પાર્વતીએ કહ્યું: આજે હું તમને ભોજન આપું છું; મારા જન્મને સફળ કરો.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ નાનાવિધં મિષ્ટમિષ્ટં ભોક્તું શ્રુત્વા સમાગતઃ
બ્રાહ્મણે કહ્યું: અનેક પ્રકારના સ્વાદિષ્ટ અને મનગમતા ભોજન સાંભળી હું અહીં આવ્યો છું.
સુવ્રતે તવ પુત્રોઽહમગ્રે માં પૂજયિષ્યસિ
સુવ્રતે, હું તમારો પુત્ર છું; ભવિષ્યમાં તમે મને સન્માન આપશો.
તાતાઃ પઞ્ચવિધાઃ પ્રોક્તા માતરો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ
પિતા પાંચ પ્રકારના કહેવાયા છે; માતાઓ અનેક પ્રકારની ગણાય છે.
વિદ્યાદાતાઽન્નદાતા ચ ભયત્રાતા ચ જન્મદઃ
જ્ઞાન આપનાર, અન્ન આપનાર, ભયમાંથી બચાવનાર અને જન્મ આપનાર—
ગુરુપત્ની ગર્ભધાત્રી સ્તનદાત્રી પિતુઃ સ્વસા
ગુરુપત્ની, ગર્ભમાં ધારનાર, દૂધ આપનાર અને પિતાની બહેન—
ભૃત્યઃ શિષ્યશ્ચ પોષ્યશ્ચ વીર્ય્યજઃ શરણાગતઃ
નોકર, શિષ્ય, પોષિત, બળથી જન્મેલો અને શરણમાં આવેલો—
ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પીડિતો માતર્વૃદ્ધોઽહં શરણાગતઃ
ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, એ મા, હું વૃદ્ધ છું અને તમારી શરણમાં આવ્યો છું.
પિષ્ટકં પરમાન્નં ચ સુપક્વાનિ ફલાનિ ચ
પીઠા, શ્રેષ્ઠ ખીચડી અને સારી રીતે રાંધેલા ફળ—
પક્વાન્નં સ્વસ્તિકં ક્ષીરમિક્ષુમિક્ષુવિકારજમ્
પાકેલા ભાત, સ્વસ્તિકના પાંઉ, દૂધ અને ઈખના વિવિધ મીઠાઈઓ,
લડ્ડુકાનિ તિલાનાં ચ મિષ્ટાન્નૈઃ સગુડાનિ ચ
તલના લાડુ અને ગોળથી બનેલી મીઠાઈઓ,