પિતામહઃ પિતૃપિતા તત્પિતા પ્રપિતાપહઃ 1.10.
પિતામહ એટલે પિતાના પિતા, અને તેમના પિતાને પ્રપિતામહ કહે છે.
માતામહઃ પિતા માતુઃ પ્રમાતામહ એવ ચ
માતામહ એટલે માતાના પિતા, અને તેમનો પિતા પ્રમાતામહ કહેવાય છે.
પિતામહી પિતુર્માતા તચ્છ્વશ્રૂઃ પ્રપિતામહી
પિતામહી એટલે પિતાની માતા, અને તેમની સાસુ પ્રપિતામહી કહેવાય છે.
માતામહી માતૃમાતા માતૃતુલ્યા ચ પૂજિતા
માતામહી એટલે માતાની માતા, અને જે માતાસમાન માનપાત્ર હોય છે.
વૃદ્ધમાતામહી જ્ઞેયા પત્પિતુઃ કામિની તથા
વૃદ્ધ નાની અને પિતાના પિતાની પત્ની એમ બંનેને આવું માનવું.
પિતૃષ્વસા પિતુર્માતૃષ્વસા માતુસ્સ્વસા સ્મૃતા
પિતાની બહેન, માતાની બહેન અને માતાની પોતાની બહેન એમ બધાને આવું કહેવાય છે.
ધનભાગ્વીર્ય્યજશ્ચૈવ પુંસિ જન્યે ચ વર્ત્તતે
જેને ધન મળે છે, જે પુરૂષત્વથી જન્મે છે અને પુરૂષમાં પણ આવું વંશમાં જોવા મળે છે.
પુત્રપત્ની વધૂ જ્ઞેયા જામાતા દુહિતુઃ પતિઃ
પુત્રવધૂ એટલે પુત્રની પત્ની અને દિકરીનો પતિ એટલે જમાઈ.
દેવરઃ સ્વામિનો ભ્રાતા નનાંદા સ્વામિનઃ સ્વસા
દેવર એટલે પતિનો ભાઈ અને નનંદ એટલે પતિની બહેન.
ભાર્ય્યા જાયા પ્રિયા કાન્તા સ્ત્રી વ પત્ની પ્રકીર્તિતા
પત્ની, જાયા, પ્રિયા, કાંતા અને સ્ત્રી — બધું પત્ની માટે વપરાય છે.
પત્નીમાતા તથા શ્વશ્રૂસ્તત્પિતા શ્વશુરઃ સ્મૃતઃ 1.10.
પત્નીની માતાને સાસુ અને તેના પિતાને સસરા કહે છે.
ભગિનીજો ભાગિનેયો ભ્રાતૃજો ભ્રાતૃપુત્રકઃ
બહેનનો દીકરો, ભાઈનો દીકરો અને ભાઈના દીકરાનો દીકરો એમ કહેવાય છે.
શ્યાલીપતિસ્તુ ભ્રાતા ચ શ્વશુરૈકત્વહેતુના
શ્યાળીનો પતિ અને ભાઈ બંને સસરાની એકતા કારણે આવું કહેવાય છે.
અન્નદાતા ભયત્રાતા પત્નીતાતસ્તથૈવ ચ
અન્ન આપનાર, ભયમાંથી બચાવનાર અને પત્નીના પિતા પણ આવાં જ ગણાય છે.
અન્નદાતુશ્ચ યા પત્ની ભગિની ગુરુકામિની માતા ચ તત્સપત્ની ચ કન્યા પુત્રપ્રિયા તથા
અન્ન આપનારની પત્ની, બહેન, ગુરુની પત્ની, માતા, તેની સાથીપત્ની, કન્યા અને પુત્રને પ્રિય એવી સ્ત્રી — એ બધાને આવું કહેવાય છે.
માતુર્માતા પિતુર્માતા શ્વશ્રૂપિત્રોઃ સ્વસા તથા
માતાની માતા, પિતાની માતા અને સાસુ-સસરાની બહેન પણ આવું કહેવાય છે.
પૌત્રસ્તુ પુત્રપુત્રે ચ પ્રપૌત્રસ્તત્સુતેઽપિ ચ
પૌત્ર એટલે પુત્રનો પુત્ર અને પ્રપૌત્ર એટલે તેના પુત્રનો પુત્ર.
કન્યાપુત્રશ્ચ દૌહિત્રસ્તત્પુત્રાદ્યાશ્ચ બાંધવાઃ
કન્યાનો પુત્ર, કન્યાની પુત્રી અને તેમના સંતાન પણ સંબંધીઓ ગણાય છે.
ભ્રાતૃપુત્રસ્ય પુત્રાદ્યાસ્તે પુનર્જ્ઞાતયઃ સ્મૃતાઃ
ભાઈના પુત્રના પુત્ર અને તેમના સંતાન પણ ફરીથી જ્ઞાતિ કહેવાય છે.
ગુરુકન્યા ચ ભગિની પોષ્યા માતૃસમા મુને
ગુરુની દીકરી, બહેન અને પોષ્ય કન્યા — એ બધાને માતા સમાન માનવી, હે મુનિ.
પુત્રસ્ય શ્વશુરો ભ્રાતા બન્ધુર્વૈવાહિકઃ સ્મૃતઃ 1.10.
પુત્રના સસરા અથવા તેનો ભાઈ — એ લગ્નસંબંધથી સંબંધીઓ કહેવાય છે.
ગુરુશ્ચ કન્યકાયાશ્ચ ભ્રાતા સુસ્નિગ્ધબાન્ધવઃ
ગુરુ અને કન્યાના ભાઈ બંને ખૂબ સ્નેહી સંબંધીઓ છે.
બન્ધુતા યેન સાર્દ્ધ ચ તન્મિત્રં પરિકીર્તિતમ્
જે સાથે નાતો હોય, તેને મિત્ર કહેવામાં આવે છે.
બાન્ધવો દુઃખદો દૈવાન્નિસ્સમ્બન્ધોઽસુખપ્રદઃ
સગાં ભાગ્યે દુઃખ આપે છે અને અજાણ્યા સંબંધ વગરના પણ સુખ આપતા નથી.
વિદ્યાજો યોનિજશ્ચૈવ પ્રીતિજશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ
મૈત્રી વિદ્યા, જન્મ કે પ્રેમથી થાય છે એમ કહેવાય છે.
મિત્રમાતા મિત્રભાર્ય્યા માતૃતુલ્યા ન સંશયઃ
મિત્રની માતા અને મિત્રની પત્ની, બંનેને નિઃસંદેહ માતા સમાન માનવી જોઈએ.
ચતુર્થં નામસમ્બન્ધમિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ
ચોથો સંબંધ 'નામનો સંબંધ' કહેવાય છે, એમ કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીએ કહ્યું.
ઉપપત્ન્યાં નવજ્ઞા ચ પ્રેયસી ચિત્તહારિણી
ઉપપત્નીઓમાં મનને મોહી લે તેવી પ્રિય સ્ત્રી નવી રીતે ઓળખાય છે.
સમ્બન્ધો દેશભેદે ચ સર્વદેશે વિગર્હિતઃ
આવો સંબંધ જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં બધે નિંદનીય ગણાય છે.
દુસ્ત્યજશ્ચ મહદ્ભિસ્તુ દેશભેદે વિધીયતે
પણ મહાન લોકોમાં એવો સંબંધ છોડવો અઘરો હોય છે અને વિવિધ પ્રદેશોમાં તે સ્થાપિત છે.