મનુર્બભૂવ સાવર્ણિસ્તપ્ત્વા વૈ પુષ્કરે તપઃ
સાવર્ણિએ પુષ્કર તીર્થમાં કઠિન તપ કર્યાં પછી મનુ બન્યા હતા.
દુર્ગાખ્યાનં મુનિશ્રેષ્ઠ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ
મુનિશ્રેષ્ઠ, શું તમે દુર્ગાની વાર્તા આગળ પણ સાંભળવા ઈચ્છો છો?
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃ૦ નારદનારાયણસંવાદે દુર્ગોપાખ્યાને દુર્ગાદિનામવ્યુત્પત્ત્યાદિકથનં નામ સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત મહાપુરાણના બીજા ભાગમાં નારદ અને નારાયણ સંવાદમાં દુર્ગા ઉપાખ્યાનમાં 'દુર્ગા અને અન્ય નામોની ઉત્પત્તિ' નામે સત્તાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
નારદ ઉવાચ કથં સંપ્રાપ વૈ જ્ઞાનં મેધસો જ્ઞાનિનાં વરાત્
નારદએ પૂછ્યું: જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા મેધસે જ્ઞાન કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું હતું?
કસ્ય વંશોદ્ભવો બ્રહ્મન્મેધસો મુનિસત્તમ
હે બ્રાહ્મણ, મહાન મુનિ, મેધસે કયા વંશમાંથી જન્મ લીધો હતો?
સખ્યં બભૂવ કુત્રાસ્ય વા પ્રભો નૃપવૈશ્યયોઃ
પ્રભુ, રાજા અને વૈશ્ય સાથે તેની મિત્રતા કયા સ્થળે થઈ હતી?
નારાયણ ઉવાચ સ ચ કૃત્વા રાજસૂયં દ્વિજરાજો બભૂવ હ
નારાયણે કહ્યું: તેણે રાજસૂય યજ્ઞ કરી અને પછી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ બન્યો.
ગુરુપત્ન્યાં ચ તારાયાં તસ્યાભૂચ્ચ બુધઃ સુતઃ
ગુરુપત્ની તારામાંથી તેને બુધ નામે પુત્ર થયો.
નારદ ઉવાચ અહો વ્યતિક્રમં બ્રૂહિ વેદસ્ય ચ મહામુને
નારદએ પૂછ્યું: મહામુનિ, કૃપા કરીને આ વિક્રમ અને વેદની વાત પણ કહો.
નારાયણ ઉવાચ તારાં સુરગુરોઃ પત્નીં ધર્મિષ્ઠાં ચ પતિવ્રતામ્
નારાયણે કહ્યું: તારાએ દેવોના ગુરુની પત્ની તરીકે ધર્મનિષ્ઠા અને પતિવ્રતાનું પાલન કર્યું હતું.
સુસ્નાતાં સુન્દરીં રમ્યાં પીનોન્નતપયોધરામ્
તે તાજી સ્નાન કરેલી, સુંદર, આકર્ષક અને ઊંચા, ભરાવદાર સ્તનવાળી હતી.
સુદતીં કોમલાંગીં ચ નવયૌવનસંયુતામ્
તેના દાંત સુંદર, અંગો કોમળ અને યુવાની તાજી હતી.
કસ્તૂરીબિન્દુના સાર્દ્ધમધશ્ચન્દનબિન્દુના 2.58.
તેના શરીરે કસ્તૂરીનું ટીપું અને નીચે ચંદનનો લેસ હતો.
વાયુનાઽધોવસ્ત્રહીનાં સકામાં રક્તલોચનામ્
પવનથી તેના નીચેના વસ્ત્ર ખસીને, તે કામનાથી ભરપૂર અને લાલ આંખોવાળી હતી.
સસ્મિતાં નમ્નવક્ત્રાં ચ લજ્જયા ચન્દ્રદર્શનામ્
તે સ્મિત કરતી, નમેલું મુખ ધરાવતી, લાજથી ભરેલી અને ચાંદની જેવી સુંદર હતી.
તાં દૃષ્ટ્વા મન્મથાક્રાન્તશ્ચન્દ્રો લજ્જાં જહૌ મુને
મુનિ, તેને જોઈને ચંદ્ર પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ, પોતાની લાજ છોડીને આગળ વધ્યો.
ચન્દ્ર ઉવાચ સુવિદગ્ધે વિદગ્ધાનાં મનો હરસિ સન્તતમ્
ચંદ્રએ કહ્યું: હે બુદ્ધિશાળી, બુદ્ધિશાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે હંમેશાં વિદ્વાનોના મનને મોહી લો છો.
નિષેવ્ય પ્રકૃતિં જન્મસહસ્રે કામસાગરે
કામના સાગરમાં હજારો જન્મ સુધી તારી સાથે રહીને તારી સ્વભાવનો આનંદ માણ્યો છે.
અહો તપસ્વિના સાર્દ્ધમવિદગ્ધેન વેધસા
હાય! તપસ્વી સાથે અજ્ઞાન સૃષ્ટિકર્તાએ પણ આવી ભૂલ કરી.
કિં વા સુખં ચ વિજ્ઞાતમવિજ્ઞેષુ સમાગમે
અવિજ્ઞાનો સંગ થાય ત્યારે સુખ ક્યાંથી મળે?
કામેન કામિની ત્વં ચ દગ્ધાઽસિ વ્યર્થમીશ્વરિ
હે ઈશ્વરી! તું કામના વશ થઈને વ્યર્થ જળી ગઈ.
દિને દિને વૃથા યાતિ દુર્લભં નવયૌવનમ્
દિવસે દિવસે દુર્લભ યુવાની વ્યર્થ વીતાઈ જાય છે.
શશ્વત્તપસ્યાયુક્તશ્ચ કૃષ્ણમાત્માનમીપ્સિતમ્ 2.58.
તમે હંમેશા તપમાં લીન છો અને કૃષ્ણને પોતાનું મનાઈને ઈચ્છો છો.
સર્વકામરસજ્ઞા ત્વં નિષ્કામં કામમીપ્સિતમ્
તમે સર્વ કામરસને જાણો છો, છતાં નિષ્કામ બનીને કામને ઈચ્છો છો.
અન્યશ્ચ ત્વન્મનઃકામો ભિન્નં ત્વદ્ભર્તુરીપ્સિતમ્
બીજાને તારા મનની ઈચ્છા છે, પણ તારા પતિની ઈચ્છા અલગ છે.
વાસન્તીપુષ્પતલ્પે ચ ગન્ધચન્દન ચર્ચિતે
વસંતના ફૂલોથી શોભતા પથ પર સુગંધ અને ચંદનથી સજ્જ,
સુગન્ધ્યુત્ફુલ્લકુસુમે નિર્જને ચન્દને વને
સુગંધિત ખીલેલા ફૂલો વચ્ચે, એકાંત ચંદનવનમાં,
ચન્દને ચમ્પકવને શીતચમ્પકવાયુના
ચંદન અને ચંપકના વનમાં, ઠંડા ચંપકના પવન સાથે,
તારોવાચ અત્રેરભાગ્યાત્ત્વં પુત્રો વ્યર્થં તે જન્મ જીવનમ્
તારાએ કહ્યું: અત્રિના અભાગ્યથી, તારો જન્મ અને જીવન વ્યર્થ ગયું, પુત્ર.
અરે કૃત્વા રાજસૂયમાત્માનં મન્યસે બલી
અરે! રાજસૂય યજ્ઞ કરીને તું પોતાને શક્તિશાળી માને છે.