માલાકારઃ શઙ્ખકારઃ કર્મકારઃ કુવિન્દકઃ 1.10.
માળાવાળો, શંખ બનાવનાર, કામકાજ કરનાર અને કુંભાર—
સૂત્રકારશ્ચિત્રકારઃ સ્વર્ણકારસ્તથૈવ ચ
સૂત્ર બનાવનાર, ચિત્રકાર અને તદનુસાર સોનાર—
શૌનક ઉવાચ શૂદ્રાયામધમાયાં ચ કથં તે પતિતાસ્ત્રયઃ
શૌનકએ પૂછ્યું: શૂદ્રામાંથી નીચા ગણાતા એ ત્રણ જણ કેવી રીતે પડ્યા?
કથં તેષુ બ્રહ્મશાપો હ્યભવત્કેન હેતુના
એમને બ્રહ્માનો શાપ કેમ અને કયા કારણથી મળ્યો?
સૌતિરુવાચ તામપશ્યદ્વિશ્વકર્મા ગચ્છન્તીં પુષ્કરે પથિ
સૂતે કહ્યું: વિશ્વકર્માએ તેને પુષ્કર જતા રસ્તામાં જોયી.
આગચ્છત્તદ્વિલોકાચ્ચ પ્રસાદોત્ફુલ્લમાનમઃ
જ્યારે તે નજીક આવી અને વિશ્વકર્માએ તેને જોયી, ત્યારે તેનો મન આનંદથી ખીલી ઉઠ્યો.
રત્નાલઙ્કારભૂષાઢ્યાં સર્વાવયવકોમલામ્
તે રત્નોના આભૂષણોથી સજ્જ હતી અને તેના બધા અંગો નરમ અને કોમળ હતા.
બૃહન્નિતમ્બ ભારાર્તાં મુનિમાનસમોહિનીમ્
તેના પહોળા કટિ-સ્થળે ભાર હતો, જે ઋષિઓના મનને પણ મોહી લે એવા હતા.
તચ્છ્રોણીં કઠિનાં દૃષ્ટ્વા વાયુનાઽપહૃતાંશુકામ્
જ્યારે તેણે તેના દૃઢ કટિ-સ્થળને જોયા, અને પવન તેના વસ્ત્રને ઉડાવી ગયો—
સુસ્મિતં ચારુ વક્ત્રં ચ શરચ્ચન્દ્રવિનિન્દકમ્
તેનું હસતું અને સુંદર મુખ શરદના ચંદ્રને પણ લજાવી દે એવું હતું.
સિન્દૂરબિન્દુસંયુક્તં કસ્તૂરીબિન્દુસંયુતમ્ 1.10.
તેના મથાળે સિંધૂરનો ટપકો અને કસ્તૂરીનું ચિહ્ન શોભી રહ્યું હતું.
તામુવાચ પ્રિયાં શાન્તાં કામશાસ્ત્રવિશારદઃ
પ્રેમવિદ્યામાં પારંગત તેણે પોતાની પ્રિય અને શાંત સ્ત્રીને કહ્યું.
વિશ્વકર્મોવાચ મમ પ્રાણાંશ્ચાપહત્ય તિષ્ઠ કાન્તે ક્ષણં શુભે
વિશ્વકર્માએ કહ્યું: હે સુંદરે, તારા માટે હું જીવ ગુમાવી બેઠો છું, થોડી વારે અહીં ઊભી રહે.
તવૈવાન્વેષણં કૃત્વા ભ્રમામિ જગતીતલમ્
માત્ર તને શોધવા માટે હું આખી ધરતી પર ભટકી રહ્યો છું.
ત્વં કામલોકં યાસીતિ શ્રુત્વા રમ્ભામુખોદિતમ્
રંભાના મોઢેથી સાંભળ્યું કે તું કામલોકે જઈ રહી છે—
અહો સરસ્વતીતીરે પુષ્પોદ્યાને મનોહરે
અરે, સરસ્વતીના મનોહર કાંઠે, ફૂલોના બગીચામાં—
યભ કાન્તે મયા સાર્દ્ધં યૂના કાન્તેન શોભને
હે સુંદરે, જેમ યુવાન પ્રેમી પોતાની પ્રિય સાથે આનંદ માણે છે, તેમ હું પણ તારી સાથે રહ્યો છું.
સ્થિરયૌવનસંયુક્તા ત્વમેવ ચિરજીવિની
તને કાયમ યુવાની મળેલી છે અને તું જ લાંબા આયુષ્યવાળી છે.
મૃત્યુંજયવરેણૈવ મૃત્યુકન્યા જિતા મયા
મૃત્યુને જીતનારા ભગવાનના આશીર્વાદથી મેં મૃત્યુની કન્યાને જીતેલી છે.
રત્નમાલા ચ વરુણાદ્વાયોઃ સ્ત્રીરત્નભૂષણમ્
રત્નમાળા, જે સ્ત્રીઓનું શોભા છે, તે વરુણ અને વાયુમાંથી પ્રગટ થઈ.
કામશાસ્ત્રં કામદેવાદ્યોષિદ્રઞ્જનકારમ્ 1.10.
કામશાસ્ત્ર, જે સ્ત્રીઓને આનંદ આપે છે, તે કામદેવ પાસેથી મળ્યું.
રત્નમાલાં વસ્ત્રયુગ્મં સર્વાણ્યાભરણાનિ ચ
રત્નમાળ, કપડાંની જોડી અને બધા આભૂષણો,
ગૃહે તાનિ ચ સંસ્થાપ્ય ચાગતોઽન્વેષણે ભવે
એ બધું ઘરમાં મૂકી, પછી તે શોધવા બહાર ગયો.
કામુકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઘૃતાચી સસ્મિતા મુને
પ્રેમમાં પડેલા માણસના વચન સાંભળી ઘૃતાચી હસીને બોલી, હે મુનિ.
ઘૃતાચ્યુવાચ । કિન્તુ સામયિકં વાક્યં બ્રવીષ્યામિ સ્મરાતુર
ઘૃતાચીએ કહ્યું: પણ હે પ્રેમમાં પડેલા, હવે હું સમયાનુસાર વાત કહું છું.
કામદેવાલયં યામિ કૃતવેષા ચ તત્કૃતે
હું કામદેવના મંદિર તરફ જઈ રહી છું અને એ માટે શણગારેલી છું.
અદ્યાહં કામપત્ની ચ ગુરુપત્ની તવાધુના
આજે હું કામદેવની પત્ની છું અને હવે તારી ગુરુપત્ની પણ છું.
વિદ્યાદાતા મન્ત્રદાતા ગુરુર્લક્ષગુણૈઃ પિતુઃ
જ્ઞાન આપનાર, મંત્ર આપનાર ગુરુ પિતાથી લાખગણો વધુ છે.
ગુરોઃ શતગુણૈઃ પૂજ્યા ગુરુપત્ની શ્રુતૌ શ્રુતા
શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે કે ગુરુપત્ની ગુરુ કરતાં પણ સો ગણી વધુ પૂજ્ય છે.
માત્રા સમાગમે સૂનોર્યાવાન્દોષઃ શ્રુતૌ શ્રુતઃ
શાસ્ત્રોમાં પુત્ર પોતાની માતા સાથે સંબંધ કરે તો જે દોષ થાય છે, તે જણાવ્યો છે.