સર્વયજ્ઞારમ્ભકાલે શાલગ્રામે ઘટેઽથવા
દરેક યજ્ઞની શરૂઆતમાં, શાલગ્રામમાં કે ઘડામાં,
સ્વાહાં મન્ત્રાઙ્ગભૂતાં ચ મન્ત્રસિદ્ધિસ્વરૂપિણીમ્
'સ્વાહા'ને મંત્રના અંગરૂપ અને સિદ્ધિરૂપ જાણીને ધ્યાન કરવું જોઈએ.
ઇતિ ધ્યાત્વા ચ મૂલેન દત્ત્વા પાદ્યાદિકં નરઃ
આ રીતે મૂળ મંત્રથી ધ્યાન કરીને, પાણી વગેરે અર્પણ કરવું.
ૐ હ્રીં શ્રીં વહ્નિજાયાયૈ દેવ્યૈ સ્વાહેત્યનેન ચ 2.40.
'ઓમ હ્રીં શ્રીં અગ્નિજીની દેવીને સ્વાહા' એ મંત્રથી,
વહ્નિરુવાચ મન્ત્રાણાં ફલદાત્રી ચ ધાત્રી ચ જગતાં સતી
અગ્નિ બોલ્યા: એ મંત્રોનું ફળ આપનારી, જગતની પોષક અને સતી છે.
સિદ્ધિસ્વરૂપા સિદ્ધા ચ સિદ્ધિદા સર્વદા નૃણામ્
એ સિદ્ધિરૂપ, પોતે સિદ્ધ અને સર્વેને હંમેશાં સિદ્ધિ આપનારી છે.
સંસારસારરૂપા ચ ઘોરસંસારતારિણી
એ સંસારનું સાર છે અને ભયાનક સંસારથી છોડાવનારી છે.
ષોડશૈતાનિ નામાનિ યઃ પઠેદ્ભક્તિસંયુતઃ
જે ભક્તિથી આ સોળ નામોનું પઠન કરે છે,
નાઙ્ગહીનો ભવેત્તસ્ય સર્વકર્મસુ શોભનમ્
એના કોઈ અંગ અધૂરા રહેતા નથી અને બધા કર્મ શુભ બને છે.
નારાયણ ઉવાચ પિતૄણાં વૈ તૃપ્તિકરં શ્રાદ્ધાનાં ફલવર્દ્ધનમ્
નારાયણે કહ્યું: એ પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે અને શ્રાદ્ધના ફળમાં વૃદ્ધિ કરે છે.
સૃષ્ટેરાદૌ પિતૃગણાન્સસર્જ જગતાં વિધિઃ
સૃષ્ટિના આરંભે જગતના કર્તા ભગવાને પિતૃઓના સમૂહો રચ્યા.
સપ્ત દૃષ્ટ્વા પિતૃગણાન્સિદ્ધિરૂપાન્મનોહરાન્
તેમણે મનોહર અને સિદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવતાં સાત પિતૃગણોને જોયા.
સ્નાનં તર્પણપર્ય્યન્તં શ્રાદ્ધાન્તં દેવપૂજનમ્
તેમણે સ્નાનથી લઈને તર્પણ અને શ્રાદ્ધ સુધીના વિધિઓ તથા દેવપૂજા સ્થાપી.
નિત્યં ન કુર્ય્યાદ્યો વિપ્રસ્ત્રિસન્ધ્યં શ્રાદ્ધતર્પણમ્
જે બ્રાહ્મણ રોજ ત્રણ સંધ્યા, શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરતો નથી,
હરિસેવાવિહીનશ્ચ શ્રીહરેરનિવેદ્યભુક્
અને હરિની સેવા કરે નહીં તથા શ્રીહરિને અર્પણ કરેલું અન્ન ન લે,
બ્રહ્મા શ્રાદ્ધાદિકં સૃષ્ટ્વા જગામ પિતૃહેતવે
બ્રહ્માજીએ શ્રાદ્ધ અને અન્ય વિધિઓ સર્જીને પિતૃઓના હિત માટે ગયા.
સર્વે પ્રજગ્મુઃ ક્ષુધિતા વિષણ્ણા બ્રહ્મણઃ સભામ્
બધા ભૂખ્યા અને ઉદાસ થઈને બ્રહ્માજીની સભામાં ગયા.
બ્રહ્મા ચ માનસીં કન્યાં સસૃજે તાં મનોહરામ્
બ્રહ્માજીએ પછી મનથી એક સુંદર કન્યા સર્જી.
વિદ્યાવતીં ગુણવતીમપિ રૂપવતીં સતીમ્ 2.41.
એ કન્યા વિદ્વાન, ગુણવતી, રૂપાળી અને પવિત્ર હતી.
વિશુદ્ધાં પ્રકૃતેરંશાં સસ્મિતાં વરદાં શુભામ્
એ શુદ્ધ, પ્રકૃતિનો અંશ, હંમેશા સ્મિત કરતી, આશીર્વાદ આપનાર અને શુભ હતી.
શતપદ્મપદન્યસ્તપાદપદ્મં ચ બિભ્રતીમ્
એના કમળ જેવા પગ શતદળ કમળ પર સ્થિર હતા.
પિતૃભ્યસ્તાં દદૌ કન્યાં તુષ્ટેભ્યસ્તુષ્ટિરૂપિણીમ્
બ્રહ્માજીએ એ સંતોષરૂપ કન્યાને પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓને આપી.
સ્વધાન્તં મન્ત્રમુચ્ચાર્ય્ય પિતૃભ્યો દેહિ ચેતિ ચ
'સ્વધા'થી અંત થતો મંત્ર ઉચ્ચારીને કહ્યું: 'આ પિતૃઓને આપો.'
સ્વાહા શસ્તા દેવદાને પિતૃદાને સ્વધા વરા
'સ્વાહા' દેવતાઓને દાન માટે શ્રેષ્ઠ છે; પિતૃઓને દાન માટે 'સ્વધા' સર્વોત્તમ છે.
પિતરો દેવતા વિપ્રા મુનયો માનવાસ્તથા
પિતૃઓ, દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો, મુનિઓ અને માનવો પણ,
દેવાદયશ્ચ સન્તુષ્ટાઃ પરિપૂર્ણમનોરથાઃ
દેવતાઓ અને અન્ય સૌ સંતોષ પામ્યા અને તેમની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ.
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં સ્વધોપાખ્યાનમુત્તમમ્
આ રીતે 'સ્વધા'નું ઉત્તમ વર્ણન પૂર્ણ રીતે કહાયું.
નારદ ઉવાચ શ્રોતુમિચ્છામિ યત્નેન વદ વેદવિદાં વર
નારદે કહ્યું: હું શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવા ઈચ્છું છું; હે વેદજ્ઞ શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને કહો.
નારાયણ ઉવાચ સર્વં જાનાસિ વક્ષ્યે વૈ જ્ઞાતુમિચ્છસિ વૃદ્ધયે ।। 2.41.
નારાયણએ કહ્યું: તું બધું જાણે છે, છતાં તારી વૃદ્ધિ માટે હું કહીશ.
શરત્કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં મઘાયાં શ્રાદ્ધવાસરે
શરદ ઋતુમાં કૃષ્ણ પક્ષની તેરમના દિવસે, મઘા નક્ષત્રમાં, શ્રાદ્ધના પ્રસંગે,