ચતુર્થે ચિરજીવી સ્યાત્ક્ષણાનામનુરૂપકઃ
ચોથા પ્રહરે જન્મે તે લાંબું આયુષ્ય પામે છે, ક્ષણ પ્રમાણે ફળ મળે છે.
યાદૃશે ચ ક્ષણે જન્મ પ્રસવસ્તાદૃશે ભવેત્
જેવો જન્મનો ક્ષણ હોય, તેમ જ પ્રસવ થાય છે.
કલલં ત્વેકરાત્રેણ પ્રવૃદ્ધઃ સ્યાદ્દિને દિને
એક જ રાત્રે ગર્ભનું બીજ બને છે અને પછી દરરોજ એમાં વૃદ્ધિ થતી જાય છે.
માસત્રયે માંસપિણ્ડો હસ્તપાદાદિવર્જિતઃ
ત્રણ મહિનામાં એ માંસનો ગોટો બને છે, પણ એમાં હાથ-પગ અને બીજા અંગો હજી બનેલા નથી.
ભવેત્તુ જીવસંચારઃ ષણ્માસે સર્વતત્ત્વવિત્
છઠ્ઠા મહિનામાં જીવની હલચલ શરૂ થાય છે, હે સર્વ તત્વ જાણનારા.
માતૃજગ્ધાન્નપાનં ચ ભુઙ્ક્તેઽમેધ્યસ્થલે સ્થિતઃ
માતાએ જે ખાધું-પીધું હોય છે, એ ગર્ભમાં રહેલો બાળક પણ ગંદા સ્થાને રહીને ગ્રહણ કરે છે.
એવં ચ ચતુરો માસાન્ભુક્ત્વા પરમયાતનામ્ 2.36.
આ રીતે ચાર મહિના સુધી એ અતિ દુઃખ સહન કરવું પડે છે.
દિગ્દેશકાલાવ્યુત્પન્નો વિસ્મૃતો વિષ્ણુમાયયા
દિશા, સ્થાન અને સમયનું જ્ઞાન ગુમાવી દે છે અને વિષ્ણુની માયાથી ભુલાઈ જાય છે.
પરાયત્તોઽપ્યક્ષમશ્ચ મશકાદિનિ વારણે
બીજાના આધારે રહેતો એ બાળક એટલો અશક્ત હોય છે કે મચ્છર-માખી પણ દૂર કરી શકતો નથી.
સ્તનાન્ધોઽપ્યસમર્થશ્ચ યાઞ્ચાં કર્તુમભીપ્સિતામ્
માતાના સ્તન પાસે અંધો જેવો અને પોતાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરવામાં પણ અસમર્થ રહે છે.
પૌગણ્ડે યાતનાં ભુક્ત્વા પ્રાપ્નુતે યૌવનં પુનઃ
બાળપણમાં દુઃખ ભોગવીને એ ફરીથી યુવાની પામે છે.
આહારમૈથુનાર્ત્તશ્ચ નાનામોહાદિવેષ્ટિતઃ
પછી એ ભૂખ, કામ અને દુઃખથી પીડાય છે અને અનેક પ્રકારની મોહમાયામાં ફસાઈ જાય છે.
એવં યાવત્સમર્થશ્ચ તાવદેવ હિ પૂજિતઃ
જ્યાં સુધી એ સક્ષમ રહે છે, ત્યાં સુધી જ એનું માન થાય છે.
યદાઽતીવ જરાયુક્તો જડોઽતિબધિરો ભવેત્
જ્યારે એ અત્યંત વૃદ્ધ, મૂર્ખ અને બહુ બહેરો થઈ જાય છે,
તદન્તરેઽનુતાપં ચ કુરુતે સન્તતં પુનઃ
ત્યારે એ અવસ્થામાં વારંવાર પસ્તાવો કરતો રહે છે.
પુનશ્ચ માનવીં યોનિં લભામિ ભારતે યદિ
અને વિચારે છે કે, 'કાશ! મને ફરીથી ભારત દેશમાં માનવ જન્મ મળે.'
ઇત્યેવમાદિ મનસિ કુર્વન્તં તં જડં સુર 2.36.
આવી ઘણી વાતો મનમાં વિચારીને એ મૂર્ખ મનુષ્ય, હે દેવ,
સ પશ્યેદ્યમદૂતં ચ પાશહસ્તં ચ દણ્ડિનમ્
યમદૂતને પાશ અને દંડ લઈને આવતાં જોઈ શકે છે.
દુર્નિવાર્ય્યમુપાયૈશ્ચ બલિષ્ઠં ચ ભયઙ્કરમ્
એ દૂત કોઈ ઉપાયથી અટકાવાનો નથી, બહુ જ બળવાન અને ભયાનક છે.
દૃષ્ટમાત્રાન્મહાભીતો વિણ્મૂત્રં ચ સમુત્સૃજેત્
માત્ર એના દર્શનથી જ એ માણસ ભારે ડરાઈ જાય છે અને તરત જ મૂત્ર-વિસ્તર્જન કરી બેસે છે.
અંગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં ગૃહીત્વા યમકિઙ્કરઃ
યમના દૂત એ અંગૂઠા જેટલા નાનકડા પુરુષને પકડી લે છે.
જીવો ગત્વા યમં પશ્યેત્સર્વધર્મજ્ઞમેવ ચ
પછી એ જીવ યમ પાસે જાય છે અને સર્વ ધર્મ જાણનારા યમને જુએ છે.
ધર્માધર્મવિચારજ્ઞં સર્વજ્ઞં સર્વતોમુખમ્
યમ ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચે ભેદ જાણે છે, બધું જાણે છે અને બધે નજર રાખે છે.
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનં રત્નભૂષણભૂષિતમ્
તે અગ્નિથી શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્રો પહેરે છે અને રત્નોથી શોભાયમાન છે.
જપન્તં શ્રીકૃષ્ણનામ શુદ્ધસ્ફાટિકમાલયા
શ્રીકૃષ્ણનું નામ જપે છે અને શુદ્ધ સ્ફટિકની માળા ધરાવે છે.
સગદ્ગદં સાશ્રુનેત્રં સર્વત્ર સમદર્શિનમ્
તેની વાણી ભાવથી ગદગદાયેલી છે, આંખોમાં આંસુ છે અને બધાને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે.
સ્વતેજસા પ્રજ્વલન્તં સુખદૃશ્યં વિચક્ષણમ્ 2.36.
તે પોતાના તેજથી પ્રકાશે છે, જોવામાં આનંદદાયક છે અને બુદ્ધિશાળી છે.
પુણ્યાત્મનાં શાન્તરૂપં પાપિનાં ચ ભયઙ્કરમ્
પુણ્યવાળાને તે શાંત સ્વરૂપે દેખાય છે અને પાપીઓને ભયાનક લાગે છે.
ચિત્રગુપ્તવિચારેણ યેષાં યદુચિતં ફલમ્
ચિત્રગુપ્તના નિર્ણયથી દરેકને જે યોગ્ય ફળ છે, તે મળે છે.
એવં તેષાં ગતાયાતે નિવૃત્તિર્નાસ્તિ જીવિનામ્
આ રીતે, જે આવ્યા ગયા છે, એવા જીવંત લોકો માટે વિરામ નથી.