ભોજયિત્વા ચ સંપૂજ્ય બ્રાહ્મણં ચ ચતુર્વિધમ્ । નિનાય રજનીં દુઃખાદ્વાક્શલ્યમાન જ્વરાત્
બ્રાહ્મણને ચાર પ્રકારના ભોજનથી તૃપ્ત કરીને અને સન્માન આપી, તેણે રાત દુઃખમાં વિતાવી, કારણ કે કઠોર વચનો અને તાવથી પીડિત હતો.
પ્રભાતે રથમારુહ્ય સગણઃ સત્વરં મુદા । લીલામાત્રેણ પ્રયયૌ શ્રૃગાલો નૃપતિર્યતઃ
પ્રભાતે, પોતાના સાથીઓ સાથે રથ પર ચડી, આનંદથી અને ઝડપથી, રમતમાં જ તે ત્યાં ગયો જ્યાં શ્રુગાલ રાજા હતો.
શ્રુત્વા શ્રૃગાલો વાર્તાં તાં કૃત્રિમશ્ચ ચતુર્ભુજઃ । આજગામ હરેઃ સ્થાનં યુદ્ધાય સગણઃ સ્વયમ્
આ સમાચાર સાંભળીને, શ્રુગાલ, જેણે ચતુર્ભુજ રૂપ ધારણ કર્યું હતું, પોતે પોતાના સાથીઓ સાથે હરિ જ્યાં હતો ત્યાં યુદ્ધ માટે આવ્યો.
કૃષ્ણશ્ચક્રે ચ સંભાષાં મિત્રબુદ્ધ્યા ચ લૌકિકીમ્ । આશ્લેષં મધુરાલાપં સ્નિગ્ધનેત્રશ્ચ સસ્મિતઃ
કૃષ્ણે મિત્રભાવથી અને લોકિક રીતે વાત કરી, તેને આલિંગન આપ્યું, મીઠા શબ્દો કહ્યા અને પ્રેમભરી નજરથી સ્મિત કર્યું.
રાજા નિમન્ત્રણં ચક્રે કૃષ્ણો ન સ્વીચકાર તત્ । ઉવાચ કૃષ્ણભીતશ્ચત્યક્ત્વા દમ્ભં ચ દર્શનાત્
રાજાએ આમંત્રણ આપ્યું, પણ કૃષ્ણે સ્વીકાર્યું નહીં; કૃષ્ણનો ભય જોઈ, તેણે દંભ અને અભિમાન છોડી બોલ્યો.
શ્રૃગાલ ઉવાચ ચક્રેણ મચ્છિરશ્છિત્ત્વા સુશીઘ્રં દ્વારકાં વ્રજ । પાપઃ પતતુ દેહોઽયમનિત્યો નશ્વરસ્તથા
શ્રુગાલે કહ્યું: તારા ચક્રથી મારું માથું ઝડપથી કપાઈ નાખ અને દ્વારકા જા; આ પાપી, નાશવાન અને અસ્થિર શરીર પડી જાય.
અહં સુભદ્રસ્તે દ્વારિ જયશ્ચ વિજયો યથા । સર્વ જાનાસિ સર્વજ્ઞ મા વિલમ્બં કુરુ પ્રભો
હું સુભદ્રા, તારી દીઠે બારણે ઊભી છું, જેમ જય અને વિજય ઊભા હતા. હે સર્વજ્ઞ, તને બધું જ ખબર છે—હે પ્રભુ, હવે વિલંબ ના કર.
લક્ષ્મીશાપેન ભ્રષ્ટોઽહં કાલઃ પૂર્ણો બભૂવ મે । શતવર્ષેણ શાપાન્તે યાસ્યમિ ભવનં તવ
લક્ષ્મીજીના શાપથી હું પડી ગયો હતો, અને હવે મારું સમય પૂરું થયું છે. શત વર્ષ પછી, જ્યારે શાપ પૂરો થશે, ત્યારે હું તારા ઘર જઈશ.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ પૂર્વ માં મિત્ર પ્રહર પશ્ચાદ્યુદ્ધં કરોભ્યહમ્ । સર્વ જાનામિ વૈકુણ્ઠં ગચ્છ વત્સ યથાસુખમ્
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પહેલા, મીત્ર, મને માર, પછી હું યુદ્ધ કરીશ. મને બધું જ ખબર છે—વૈકુંઠે જઈશ, બાલક, તારી ઈચ્છા પ્રમાણે.
શ્રૃગાલો દશબાણાંશ્ચ ચિક્ષેપ માધવં પ્રતિ । તે પ્રણભ્ય યયુઃ શીઘ્રમાકાશં કાલરૂપિમઃ
શૃગાળે માધવ પર દસ બાણ ફેંક્યા; એ બધા કાળરૂપ બની, પ્રણામ કરીને તરત આકાશમાં ચાલ્યા ગયા.
ગદાં ચિક્ષેપ રાજા સ પ્રલયાગ્નિશિખોપમામ્ । કૃષ્ણાઙ્ગસ્પર્શમાત્રેણ બભઞ્જ ચ ક્ષણેન ચ
રાજાએ પ્રલયાગ્નિ જેવી જ્વલંત ગદા ફેંકી; કૃષ્ણના અંગના સ્પર્શથી એ ક્ષણમાં તૂટી ગઈ.
શૂલં ચિક્ષેપ મુસલં ચ પરશું તથા । કૃષ્ણાઙ્ગસ્પર્શમાત્રેણ બભઞ્જ ચ ક્ષણેન ચ
એણે શૂળ, મુસળ અને કુહાડો પણ ફેંક્યા; કૃષ્ણના અંગના સ્પર્શથી એ બધું ક્ષણે તૂટી ગયું.
ધનુશ્ચિક્ષેપ ખઙ્ગં ચ કાલરૂપં સુદારુપામ્ । કૃષ્ણાઙ્ગસ્પર્શમાત્રેણ બભઞ્જ ચ ક્ષણેન ચ
એણે ધનુષ્ય અને ભયાનક ખડગ ફેંક્યા, જે કાળ જેવાં જ ભયાનક હતાં; કૃષ્ણના અંગના સ્પર્શથી એ પણ ક્ષણે તૂટી ગયા.
દૃપ્ટ્વા નિરસ્ત્રં રાજનમિત્યુવાચ કૃપાનિધિઃ । ગૃહં ગત્વા સુતીક્ષ્ણં ચ મિત્રાસ્ત્રમાનયેતિ ચ
રાજાને નિશસ્ત્ર જોઈ, દયાના સાગરે કહ્યું: ઘર જઈને તીક્ષ્ણ મૈત્રી-અસ્ત્ર લાવ.
શ્રૃગાલ ઉવાચ નાઽઽત્માઽઽકાશોઽસ્ત્રવિદ્ધશ્ચ કિં યુદ્ધમાત્મના સહ । મામુદ્ધર ભવાબ્ધેશ્ચ ધરોદ્ધારણકારણ
શૃગાળે કહ્યું: આત્મા કે આકાશને કોઈ અસ્ત્ર ભેદી શકે નહીં—પછી પોતે સાથે યુદ્ધ કરવાનો શું અર્થ? હે ધરાને ઉદ્ધારનાર, મને પણ આ સંસાર-સાગરથી પાર ઉતાર.
ભવાર્બ્ધિ વિષમં નાથ વિષયં ચ વિષાધિકમ્ । છિન્ધિ મે નિગડં માયાં મોહજાલં સ્વકર્મણઃ
હે નાથ, સંસાર-સાગર બહુ ભયાનક છે અને વિષય તો વિષ કરતા પણ વધારે ઝેરી છે; મારા કર્મથી બનેલા માયાના બંધ અને મોહનું જાળ તું કાપી નાખ.
કર્મણામીશ્વરસ્ત્વં ચ વિધાતા ઘાતુરેવ ચ । દાતા શુભફલાનાં ચ પ્રદાતા સર્વસંપદામ્
તુજ કર્મોનો સ્વામી છે, સર્જનહાર અને સંહારક પણ છે; શુભ ફળ આપનાર અને સર્વ સંપત્તિ આપનાર છે.
કારણં પ્રાક્તનાનાં ચ તેષાં ચ ખણ્ડને ક્ષમઃ । યામિ ગેહં ચ વૈકુણ્ઠં તવૈવ દ્વારસપ્તમમ્
તુજ ભૂતકાળના કર્મોનું કારણ છે અને એને નાશ કરવા સક્ષમ છે; હું તારા ઘરે, વૈકુંઠે, તારા સાતમા દ્વાર સુધી જઈ રહ્યો છું.
ત્યક્ત્વા ચ નશવરં દેહં પ્રાકૃતં પાઞ્ચભૌતિકમ્ । મિત્રસ્ય સ્તવનં શ્રુત્વા વચનં ચ સુધોપમમ્
પાંચ તત્વથી બનેલું નાશવાન શરીર છોડીને, જ્યારે મીત્રના અમૃત જેવાં સ્તુતિ અને વચન સાંભળ્યાં—
રુરોદ સમરે તત્ર કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ । બભૂવ તત્ર સહસા કૃષ્ણનેત્રાશ્રુબિન્દુના
ત્યારે એ યુદ્ધભૂમિ પર રડી પડ્યો, અને દયાના સાગર કૃષ્ણ પણ રડી પડ્યા; અચાનક કૃષ્ણની આંખમાંથી એક અશ્રુબિંદુ ત્યાં પડ્યો.
દિવ્યં બિન્દુસરો નામ્ તીર્થાનાં પ્રવરં પરમ્ । તત્તોયસ્પર્શમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવેન્નરઃ
દિવ્ય બિંદુસર નામનું તીર્થ ત્યાં પ્રગટ્યું, જે સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે; એના જળના સ્પર્શથી મનુષ્ય જીવતો મુક્ત થઈ જાય છે.
શ્રીભગવાનુવાચ કથમેતાદૃશી બુદ્ધિર્મિત્ર તે નિર્મલં મનઃ । દૂતદ્વારા કથં ચૌક્તં નિષ્ઠુરં દારુણં વચઃ
શ્રીભગવانے કહ્યું: મીત્ર, તારો મન તો નિર્મળ છે, તો આવી સમજ તારે કેવી રીતે આવી? અને દૂત દ્વારા એવાં કઠોર, ક્રૂર વચન કેમ બોલાયા?
શૃગાલ ઉવાચ એવમુક્તો મયા ત્વં ચ તેન ક્રોધાદિહાઽઽગતઃ । અન્યથા દુર્લભં નાથ સ્વપ્નેઽપિ તવ દર્શનમ્
શૃગાળે કહ્યું: હું એમ બોલ્યો એટલે તું ક્રોધથી અહીં આવ્યો; નહિતર, હે નાથ, સપનામાં પણ તારો દર્શન દુર્લભ છે.
એતસ્મિન્નન્તરે યોગાદ્દેહં ત્યક્ત્વા ચ પ્રાકૃતમ્ । દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં ચ યાનેન વૈકુષ્ઠં પ્રયયૌ મુદા
એ જ સમયે, યોગ દ્વારા એણે પોતાનું પ્રાકૃત શરીર ત્યજી દીધું; કૃષ્ણને જોઈને, આનંદથી એ દૈવી રથમાં વૈકુંઠે ગયો.
સપ્તતાલપ્રમાણં ચ જ્યોતિસ્તત્ર મહોલ્બણમ્ । પદ્મૈઃ પદ્માર્ચિતં પાદપદ્મં નત્વા જગામ હ
ત્યાં સાત તાળના ઊંચાઈ જેટલું તેજસ્વી પ્રકાશ ઝગમગતો હતો, જે કમળોથી પૂજવામાં આવતો હતો. ભગવાનના કમળ જેવા પગને વંદન કરીને, તે ત્યાંથી વિદાય થયો.
ગત્વા ચ દ્વારકાં કૃષ્ણો નત્વા ચ પિતરં પ્રસૂમ્ । શ્રીકૃષ્ણઃ સગણઃ શીઘ્રં દૃષ્ટ્વા ચ પરમાદ્ભુતમ્
પછી શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકા પહોંચ્યા અને માતા-પિતાને વંદન કર્યા. પોતાના સાથીઓ સાથે શ્રીકૃષ્ણે ત્યાં એક અદ્દભુત દૃશ્ય ઝડપથી જોયું.
પ્રફુલ્લવદનઃ શ્રીમાન્દ્વારકાભિમુખં યયૌ । જગામ રુક્મણીગેહં પુષ્પજન્દનવાસિતમ્
પ્રસન્ન ચહેરા સાથે, તેજસ્વી શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકાની દિશામાં આગળ વધ્યા. પછી તેઓ ફૂલો અને ચંદનની સુગંધથી મહેકતા રુક્મિણીના ઘર પહોંચ્યા.
પુષ્પચન્દનતલ્પે ચ નક્તં રેમે તયા સહ । મૂર્ચ્છં સંપ્રાપ સ ભૈષ્મી કૃષ્ણં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ
રાત્રે, ફૂલો અને ચંદનથી શોભતા પથારી પર શ્રીકૃષ્ણે રુક્મિણી સાથે આનંદ કર્યો. ભૈષ્મીએ શ્રીકૃષ્ણને પોતાના હૃદયથી લગાડીને મૂર્છા પામી.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તo નારદનાo શૃગાલવાસુદેવ- મોક્ષણં નામૈકવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીકૃષ્ણ જન્મકાંડના નારદવાણીય મહાન બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણના 'શૃગાળ વાસુદેવનું મુક્તિ' નામના એકસો એકવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
અથ દ્વાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ નારદ ઉવાચ સર્વાસાં રમણીનાં ચ કૃષ્ણેન પરમાત્મના । સમુદ્વાહશ્ચ કથિતસ્ત્વયા ભગવતા મુદા
હવે બેવીસમા અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારદે કહ્યું: 'હે ભગવાન, તમે આનંદપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણ સાથે તમામ સ્ત્રીઓના લગ્નની વાર્તા મને સંભળાવી છે.'