પ્રભા ચ દાહિકા ચૈવ દ્વે ભાર્યે તેજસસ્તથા
પ્રભા અને દાહકતા એ તેજસની બે પત્નીઓ છે.
કાલકન્યે મૃત્યુજરે પ્રજ્વરસ્ય પ્રિયે પ્રિયે
કાળની દીકરીઓ છે: મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થા, જે પ્રજ્વર માટે પ્રિય છે.
નિદ્રાકન્યા ચ તન્દ્રા સા પ્રીતિરન્યા સુખપ્રિયે
નિદ્રાની દીકરી તંદ્રા છે, અને બીજી પ્રીતિ, જે સુખને પ્રિય છે.
વૈરાગ્યસ્ય ચ દ્વે ભાર્યે શ્રદ્ધા ભક્તિશ્ચ પૂજિતે
વૈરાગ્યની બે માનનીય પત્નીઓ છે: શ્રદ્ધા અને ભક્તિ.
અદિતિર્દેવમાતા ચ સુરભિશ્ચ ગવાં પ્રસૂઃ 2.1.
અદિતિ દેવતાઓની માતા છે અને સુરભિ ગાયોની જનની છે.
ઉપયુક્તાઃ સૃષ્ટિવિધાવેતાશ્ચ પ્રકૃતેઃ કલાઃ
આ બધાં પ્રકૃતિના અંગરૂપે સર્જનના કાર્યમાં જોડાયા છે.
રોહિણી ચન્દ્રપત્ની ચ સંજ્ઞા સૂર્યસ્ય કામિની
રોહિણી ચંદ્રની પત્ની છે અને સંજ્ઞા સૂર્યની પ્રિય છે.
તારા બૃહસ્પતેર્ભાર્ય્યા વસિષ્ઠસ્યાપ્યરુન્ધતી
તારા બૃહસ્પતિની પત્ની છે અને અરુંધતિ વસિષ્ઠની.
દેવહૂતિઃ કર્દમસ્ય પ્રસૂતિર્દક્ષકામિની
દેવહૂતિ કર્દમની પત્ની છે અને પ્રસૂતિ દક્ષની પ્રિય છે.
લોપામુદ્રા તથા હૂતિઃ કુબેરસ્ય તુ કામિની
લોપામુદ્રા અને હૂતિનું પણ ઉલ્લેખ થાય છે, અને કુબેરની પ્રિય પણ.
કુન્તી ચ દમયન્તી ચ યશોદા દેવકી સતી
કુંતી, દમયંતી, યશોદા અને સતી દેવકી.
વૃષભાનુપ્રિયા સાધ્વી રાધામાતા કલાવતી
સાધ્વી કલાવતી, જે રાધાની માતા અને વૃષભાનુની પ્રિય છે.
રેવતી સત્યભામા ચ કાલિન્દી લક્ષ્મણા તથા
રેવતી, સત્યભામા, કાલિન્દી અને લક્ષ્મણા પણ,
લક્ષ્મણા રુક્મિણી સીતા સ્વયં લક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા
લક્ષ્મણા, રુક્મિણી, સીતા—જે પોતે જ લક્ષ્મી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે,
બાણપુત્રી તથોષા ચ ચિત્રલેખા ચ તત્સખી 2.1.
બાણની પુત્રી, ઉષા અને તેની સાથી ચિત્રલેખા,
રેણુકા ચ ભૃગોર્માતા હલિમાતા ચ રોહિણી
રેણુકા, ભૃગુની માતા, હલિમાતા અને રોહિણી,
બહ્વ્યઃ સન્તિ કલાશ્ચૈવં પ્રકૃતેરેવ ભારતે
ભારતમાં પ્રકૃતિની ઘણી શક્તિઓ અને રૂપો છે,
કલાંશાંશસમુદ્ભૂતાઃ પ્રતિવિશ્વેષુ યોષિતઃ
તેના અંશ અને કલાથી જન્મેલી સ્ત્રીઓ બધાં લોકોમાં જોવા મળે છે,
બ્રાહ્મણી પૂજિતા યેન પતિપુત્રવતી સતી
જે બ્રાહ્મણી પૂજાય છે, પતિ અને પુત્રવાળી સતી છે,
કુમારી ચાષ્ટવર્ષીયા વસ્ત્રાલઙ્કારચન્દનૈઃ
અને આઠ વર્ષની કુમારી, જે વસ્ત્ર, આભૂષણ અને ચંદનથી શોભાયમાન છે,
સર્વાઃ પ્રકૃતિસમ્ભૂતા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ
બધી સ્ત્રીઓ પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલી છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ,
મધ્યમા રજસશ્ચાંશાસ્તાશ્ચ ભોગ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
મધ્યમ સ્ત્રીઓ રજસના અંશરૂપ છે અને ભોગ માટે યોગ્ય ગણાય છે,
અધમાસ્તમસશ્ચાંશા અજ્ઞાતકુલસમ્ભવાઃ
નીચ સ્ત્રીઓ તમસના અંશરૂપ છે અને અજાણ્યા કુળમાં જન્મેલી હોય છે,
પૃથિવ્યાં કુલટા યાશ્ચ સ્વર્ગે ચાપ્સરસાં ગણાઃ
પૃથ્વી પર જે કુલટા છે અને સ્વર્ગમાં અપ્સરાઓના સમૂહો છે,
એવં નિગદિતં સર્વં પ્રકૃતેર્ભેદપઞ્ચકમ્ 2.1.
આ રીતે પ્રકૃતિના પાંચ પ્રકારોની સંપૂર્ણ સમજ અહીં કહી છે,
પૂજિતા સુરથેનાદૌ દુર્ગા દુર્ગાર્તિનાશિની
દુર્ગા, દુઃખનો નાશ કરતી, સૌપ્રથમ સુરથ દ્વારા પૂજાઈ હતી,
તત્પશ્ચાજ્જગતાં માતા ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતા
પછી ત્રણે લોકમાં જગતની માતા તરીકે તેની પૂજા થઈ,
તતો દેહં પરિત્યજ્ય યજ્ઞે ભર્તુશ્ચ નિન્દયા
પછી યજ્ઞમાં પતિની નિંદા થવાથી તેણે પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું,
ગણેશશ્ચ સ્વયં કૃષ્ણઃ સ્કન્દો વિષ્ણુકલોદ્ભવઃ
ગણેશ, કૃષ્ણ સ્વયં, સ્કંદ અને વિષ્ણુના અંશથી જન્મેલો,
લક્ષ્મીર્મઙ્ગલભૂપેન પ્રથમે પરિપૂજિતા
લક્ષ્મીનું સૌપ્રથમ પૂજન મંગલભૂપે કર્યું હતું,