વસ્ત્રૈર્માલ્યૈશ્ચન્દનૈશ્ચ સિન્દૂરપત્રકૈઃ શુભૈઃ । દ્વયોઃ સંભાષણં તત્ર માહેન્દ્રે ચ શુભક્ષણે
વસ્ત્રો, માળાઓ, ચંદન અને શુભ સિંદૂરપત્રોથી શોભિત કરીને, ત્યાં શુભ ક્ષણે બંને વચ્ચે વાતચીત થઈ.
કારયામાસ ગુપ્ત્યા ચ સખીનાં સંમતેન ચ । પતિવ્રતા પતિં દૃષ્ટ્વા સા રેમે વિગતજ્વરા
સખીઓની સંમતિ અને ગુપ્ત રીતે તેમનો મેળાપ કરાવ્યો; પતિવ્રતા પત્નીએ પતિને જોઈને, દુઃખ વિના આનંદ માણ્યો.
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન તામુવાહ સ્મરાત્મજઃ । રતિર્બભૂવ સુચિરમુભયોઃ સુખકારણમ્
ગાંધીર્વ વિવાહથી સ્મરપુત્રએ ઊષાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; બંનેનો મિલન લાંબા સમય સુધી આનંદદાયક રહ્યો.
દિવાનિશં ન બુબુધે સ્મરપુત્રઃ સ્મરાતુરઃ । ઊષા કામાતુરા પ્રૌઢા નવોઢા નવસંગમાત્
દિવસ-રાત સ્મરપુત્ર પ્રેમમાં મગ્ન રહી, કંઈ જ જાણતો ન હતો; ઊષા, નવી વહુ અને પ્રૌઢા, તાજા મિલનથી કામાસક્ત હતી.
મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ પુંસશ્ચ સ્પર્શમાત્રેણ કામુકી । એવં નિત્યં ચ રહસિ સંગમઃ સુમનોહરઃ બભૂવ સુચિરં વિપ્ર રાજા શુશ્રાવ રક્ષકાત્
માત્ર સ્પર્શથી જ કામુક ઊષા બેભાન થઈ જતી; એમ ગુપ્ત રીતે તેમનો મનોહર મિલન લાંબા સમય સુધી ચાલ્યો, અને રાજાએ રક્ષક પાસેથી આ વાત સાંભળી.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તo નારદાનાo ઊષાનિરુદ્ધયોઃ સંગમે ચતુર્દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત મહાપુરાણના શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડના નારદવર્ણિત ઊષા-અનિરુદ્ધના મિલન વિષયક ચૌદશો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
અથ પઞ્ચદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ નારાયણ ઉવાચ અથ ભીતા રક્ષકાસ્તે સમૂતુર્બાણમીશ્વરમ્ । સ્કન્દં ગણેશં દુર્ગાં ચ દણ્ડવત્પ્રણિપત્ય ચ
હવે પંદરમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારાયણે કહ્યું: ત્યારબાદ ડરાયેલા રક્ષકો બાણના દરબારમાં ભેગા થયા; તેમણે સ્કંદ, ગણેશ અને દુર્ગાને દંડવત્ પ્રણામ કર્યા.
રક્ષકા ઊચુઃ અહો દુષ્ટશ્ચ કાલોઽયમતીવ દુરતિક્રમઃ । સ્વતન્ત્રા બાલિકા પ્રૌઢા પતિમિચ્છતિ સાંપ્રતમ્
રક્ષકોએ કહ્યું: અરે! આ દુષ્ટ સમય બહુ જ મુશ્કેલ છે; હવે અમારી કન્યા પ્રૌઢ થઈ પોતાના ઇચ્છાથી પતિ ઇચ્છે છે.
અસઙ્ગસંગમં નાથ સાધૂનાં દુઃખકારણમ્ । સંસર્ગજા ગુણા દોષા ભવન્તિ સતતં નૃણામ્
હે સ્વામી, અસંગ મિલન સજ્જનો માટે દુઃખનું કારણ બને છે; સંગથી સદા માણસોમાં ગુણ અને દોષ ઊભા થાય છે.
ચિત્રલેખા સ્વયં દૂતી સમાનીય પરં વરમ્ । રણશૂરં મહાવીરં નૃપેન્દ્રં ચ મહારથમ્
ચિત્રલેખાએ પોતે દૂત બની, ઉત્તમ વર લાવ્યો—યુદ્ધવીર, મહાન વીર, રાજા અને શક્તિશાળી રથસ્વાર.
યુવાનં વ્યાધિહીનં ચ કન્દર્પાદપિ સુન્દરમ્ । સંભોગં કારયામાસ બુબુધે ન દિવાનિશમ્
યુવાન, રોગરહિત અને કામદેવ કરતા પણ સુંદર, એમનો મિલન ચિત્રલેખાએ કરાવ્યો; એ દિવસ-રાત જાણતો જ ન હતો.
સાંપ્રતં તવ કન્યા સાઽપ્યૂષાગર્ભવતી સતી । કુલજા કુલયોશ્ચૈવ તપ્તાઙ્ગારસ્વરૂપિણી
હવે, હે સ્વામી, તમારી દીકરી ઊષા ગર્ભવતી છે; કુળવંતી અને કુળજાત, તે તપતા અંગારા જેવી છે.
દૌહિત્રો વાઽપિ દૌહિત્રી બભુવ સાંપ્રતં તવ। કન્યાં પશ્ય મહાપ્રૌઢાં નગરીં નાગરાન્વિતામ્
હવે તારી દોહિત્રી પુખ્ત યુવાન કન્યા બની છે; એ મહાન શોભાવાળી, શહેર અને નાગરો સાથે સજ્જ કન્યાને જોઈ.
નખવિક્ષતસર્વાઙ્ગીં વરાધીનાં ચ ચઞ્ચલામ્ । પુંસશ્ચ સઙ્ગિરીં શશ્વદ્રહસ્યે રતિસઙ્ગિનીમ્
એના આખા શરીર પર નખના નિશાન છે; એ પસંદ કરેલા વર પર આધાર રાખે છે, ચંચળ છે અને પુરુષ સાથે ગુપ્ત મિલન માટે હંમેશા આતુર રહે છે.
સસ્મિતાં સકટાક્ષાં ચ ચ़ઞ્ચલેક્ષણવીક્ષતામ્ । એવં શ્રુત્વા લજ્જિતશ્ચ બાણસ્તત્ર ચુકોપ હ
એ હસે છે, કટાક્ષ કરે છે અને ચંચળ દ્રષ્ટિથી જુએ છે; આ સાંભળીને બાણ લજ્જિત થયો અને ત્યાં ગુસ્સે થયો.
યુદ્ધાય ચ મતિં ચક્રે વારિતઃ શભુના ભૃશમ્ । વારિતશ્ચ ગણેશેન સ્કન્દેન શિવયા તથા
એ યુદ્ધ કરવા મનમાં નક્કી કર્યું, પણ શંભુએ તેને મજબૂતીથી અટકાવ્યો; ગણેશ, સ્કંદ અને શિવાએ પણ તેને રોક્યો.
ભૈરવ્યા ભદ્રકાલ્યા ચ યોગિનીભિશ્ચ સંતતમ્ । અષ્ટભિર્ભૈરવૈશ્ચૈવ રુદ્રૈરેકાદશાત્મકૈઃ
ભૈરવી, ભદ્રકાળી, યોગિનીઓ, આઠ ભૈરવો અને અગિયાર રુદ્રોએ સતત તેને અટકાવ્યો.
ભૂતૈઃ પ્રેતૈશ્ચ કૂષ્માણ્ડૈર્વેતાલૈર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ । યોસીન્દ્રૈરપિ સિદ્ધેન્દ્રૈ રુદ્રૈશ્ચણ્ડાદિભિસ્તથા
ભૂત, પ્રેત, કુસ્માંડ, વેતાળ, બ્રહ્મરાક્ષસ, યોગી અને સિદ્ધોના સ્વામી, તથા ચંડાદિ ભયાનક રુદ્રોએ પણ તેને રોક્યો.
કોટર્યા પ્રામદેવ્યા ચ યથા માત્રા હિતાય ચ । ઉવાચ શંકરો બાણં મૂઢં પણ્ડિતમાનિનમ્ હિતં સત્યં નીતિશાસ્ત્રં પરિણામસુખાવહમ્
કોટરી, પ્રામદેવી અને તેની માતાએ પણ તેના હિત માટે કહ્યું; ત્યારે શંકરે, પોતાને બુદ્ધિશાળી માને છે એવો મૂર્ખ બાણને, હિત, સત્ય અને સુખ આપતી નીતિશાસ્ત્રની વાતો કહી.
મહાદેવ ઉવાચ શૃણુ બાણ પ્રવક્ષ્યામિ કથામેતાં પુરાતનીમ્ । ભુવો ભારાવતરણે ભારતે સ્વયમીશ્વરઃ
મહાદેવ બોલ્યા: બાણ, સાંભળ, હું તને આ પ્રાચીન વાર્તા કહું છું; જ્યારે ધરતીનો ભાર ઉતારવાનો હતો, ત્યારે ભગવાને પોતે ભારતમાં અવતાર લીધો.
નિહત્ય સર્વાન્રાજેન્દ્રાન્દ્વારકાયાં વિરાજતે । યસ્ય લોમસુ વિશ્વાનિ તસ્ય વાસઃ સદીશ્વરઃ
જેમણે બધા રાજાઓને મારીને દ્વારકામાં તેજથી વિરાજે છે; જેમના વાળમાં બધા લોક વસે છે, જેમનું નિવાસ ભગવાન સાથે છે.
વાસુદેવ ઇતિ ખ્યાતઃ કથ્યતે તેન કોવિદૈઃ । ધાતુર્વિધાતા ભગવાંશ્ચક્રપાણિઃ સ્વયં ભુવિ
તેને વાસુદેવ કહેવાય છે, વિદ્વાનો એ નામથી ઓળખે છે; જે પ્રજાના સર્જનહાર છે, ચક્રધારી ભગવાન પૃથ્વી પર પોતે અવતર્યા છે.
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનામીશ્વરઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । નિર્ગુણશ્ચ નિરીહશ્ચ ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ
તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવના પણ સ્વામી છે, પ્રકૃતિથી પર છે; ગુણરહિત, નિરાસક્ત અને ભક્તો પર કૃપા રૂપ છે.
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પરમાત્મા ચ દેહિનઃ । યસ્મિન્ગતે શવો જીવો સંગ્રામસ્તેન સંભવેત્
તે પરમ બ્રહ્મ છે, સર્વોચ્ચ ધામ છે, શરીરધારી જીવનો પરમાત્મા છે; જ્યારે જીવ દેહ છોડે છે ત્યારે શરીર નિર્જીવ બને છે, અને એ સાથે વિસંવાદ થાય છે.
શસ્ત્રવિદ્ધો મહાકાશો યથા મૂઢ દિશસ્તથા । તથાઽઽત્મા ચ નિરાકારો દેહી ચ ધ્યાનહેતુના
શસ્ત્રથી આકાશ છિદ્ર થાય તો પણ એ બદલાતું નથી, એ રીતે દિશાઓ પણ; એ જ રીતે આત્મા પણ નિરાકાર છે, દેહમાં ધ્યાનનું કારણ બનીને રહે છે.
તસ્ય પુત્રોઽનિરુદ્ધશ્ચ મહાબલપરાક્રમઃ । ત્રૈલોક્યમપિ સંહર્તું ક્ષણેન ચ ક્ષમઃ સ્વયમ્
તેનો પુત્ર અનિરુદ્ધ બહુ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી છે; તે પોતાની શક્તિથી ત્રણે લોકને પળમાં નાશ કરી શકે છે.
સર્વે વેવાશ્ચ દૈત્યાશ્ચ બલવન્તો મહારથાઃ । તે સર્વે ચાનિરુદ્ધસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
બધા દેવો અને દૈત્યો, શક્તિશાળી અને મહારથી, એ બધામાંથી કોઈ પણ અનિરુદ્ધની એક ભાગની પણ બરાબરી કરી શકે નહીં.
યયોરેવ સમં વિત્તં યયોરેવ સમં બલમ્ । તયોર્વિવાહો મૈત્રી ચ ન તુ પુષ્ટવિપુષ્ટયોઃ
જેમાં સંપત્તિ અને શક્તિ બરાબર હોય, એમની વચ્ચે જ લગ્ન કે મિત્રતા યોગ્ય છે; પોષિત અને અપોષિત વચ્ચે નહિ.
બલિઃ પિતા તે દૈત્યાનાં સારભૂતો મહારથઃ । ક્ષણેન યેન નીતશ્ચ સુતલં સ હરેઃ કલા
બલી, તારો પિતા, દૈત્યોનો મુખ્ય અને મહારથી હતો; તેને પણ હરિની એક જ કલાએ પળમાં સુતલમાં મોકલી દીધો હતો.
સર્વે ચાંશકલાઃ પુંસઃ પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ । વૃન્દાવનેશ્વરસ્યાપિ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ
બધા પુરુષોના અંશ અને કલાઓ, એ પૂર્ણતમ શ્રીકૃષ્ણ, વ્રંદાવનના સ્વામી અને પરમાત્માના જ ભાગરૂપ છે.