સુશીલા સુન્દરી શાન્તા ધર્મપત્ની પ્રશંસિતા । પતિવ્રતા સુસાધ્યા સા શશ્વત્સુપ્રિયવાદિની
સુશીલ, સુંદર, શાંત અને વખાણપાત્ર એવી ધર્મપત્ની, પતિપ્રતિ નિષ્ઠાવાન, સહેલાઈથી પ્રસન્ન થતી અને હંમેશાં મીઠા બોલતી હોય છે.
કોમલાઙ્ગી વિદગ્ધા ચ શ્યામા રતિસુખપ્રદા । એવંભૂતાં પરિત્યજ્ય વૈષ્ણવસ્તપસે વ્રજેત્
નાજુક અંગવાળી, બુદ્ધિશાળી, શ્યામવર્ણ અને પ્રેમમાં આનંદ આપનારી એવી સ્ત્રીને છોડીને વૈષ્ણવીએ તપ માટે જવું જોઈએ.
સા જેત્પરિણતા સાધ્વી શાન્તા પુત્રવતી યદા । અન્યથા ચ વૃથા સર્વં તપસઃ સ્ખલનં ભવેત્
જ્યારે એ સ્ત્રી પરિપક્વ, સતી, શાંત અને સંતાનવાળી થાય ત્યારે બધું યોગ્ય છે; નહિતર બધું વ્યર્થ જાય છે અને તપ પણ બગડે છે.
અસાધુશ્ચ કુવંશશ્ચેત્પરનારીં પ્રયાતિ ચેત્ । સ યાતિ નરકં ઘોરં પિતુશિઃ સપ્તભિઃસહ
જો દુષ્ટ અને ખરાબ કુળનો પુરુષ બીજા કોઈની સ્ત્રી પાસે જાય, તો એ પોતાનાં પિતા અને સાત પેઢી સાથે ભયાનક નરકમાં જાય છે.
અહમૂષા બાણકન્યા બાણઃ શંકરકિંકરઃ । બાણસ્ત્રૈલોક્યવિજયી શંકરો જગતાં પતિઃ
હું ઉષા, બાણની દીકરી છું; બાણ શંકરનો સેવક છે; બાણ ત્રણેય લોકનો વિજેતા છે અને શંકર સમગ્ર જગતના સ્વામી છે.
ન સ્વતન્ત્રા પરાધીના ત્રિષુ કાલેષુ કામિની । પુંશ્ચલી યા સ્વતન્ત્રા સાઽપ્યસદ્વંશપ્રસૂતિકા
સ્ત્રી ક્યારેય સ્વતંત્ર નથી, ત્રણેય કાળમાં એ પરાધીન રહે છે; જે સ્ત્રી સ્વતંત્ર હોય છે, એ ખરાબ કુળમાં જન્મેલી હોય છે.
પિતા દદાતિ કન્યાં તાં સુયોગ્યાય વરાય ચ । કન્યા વરં ન યાચેત ધર્મ એષ સનાતનઃ
પિતા પોતાની દીકરીને યોગ્ય વર માટે આપે છે; દીકરીએ પોતે વર પસંદ ન કરવો — આ સનાતન ધર્મ છે.
ત્વં ચ યોગ્યોઽસિ યોગ્યાઽહં મામિચ્છસિ યદિ પ્રભો । બાણં પ્રાર્થય શંભું વાઽઽપ્યથવા પાર્વતીં સતીમ્
તમે પણ યોગ્ય છો અને હું પણ યોગ્ય છું; હે પ્રભુ, જો તમે મને ઇચ્છો તો બાણ, શંભુ કે પાવન પાર્વતીને વિનંતી કરો.
ઇત્યુક્ત્વા સુન્દરી સાધ્વી સાન્તર્ધાના બભૂવ હ । નિદ્રાં તત્યાજ સહસા કામી કામાત્મજો મુને
આ રીતે કહીને એ સુંદર અને સતી સ્ત્રી અદૃશ્ય થઈ ગઈ; કામથી વ્યાકુળ કામદેવપુત્ર અચાનક ઊંઘ છોડીને બેઠો.
બુદ્ધવા સ્વપ્નં સ વિજ્ઞાય કામેન વ્યથિતાન્તરઃ । બભૂવ વ્યાકુલોઽશાન્તો ન દૃષ્ટ્વા પ્રાણવલ્લભામ્
જાગીને, સ્વપ્ન હતું એ સમજ્યા પછી, કામથી મન દુ:ખી થઈ ગયું; પ્રિયાને ન જોઈને એ ચિંતિત અને અશાંત થયો.
ત્યક્ત્વાઽઽહારમનિદ્રશ્ચ પ્રમત્તશ્ચ કૃશોદરઃ । ક્ષણં તિષ્ઠતિ શેતે ચ ક્ષણં રહસિ રોદિતિ
એણે ખોરાક છોડી દીધો, ઊંઘ ન આવી, મન ઉડતું અને પેટ પાતળું થઈ ગયું; ક્યારેક ઊભો રહે, ક્યારેક સૂઈ જાય અને ક્યારેક એકાંતમાં રડે.
પુત્રં દૃષ્ટ્વા તુ ક્રન્દન્તં દેવકી રુક્મિણી રતિઃ । અન્યાશ્ચ યોષિતઃ સર્વાઃ કથયામાસુરીશ્વરમ્
પુત્રને રડતો જોઈને દેવકી, રુક્મિણી, રતિ અને બધી જ સ્ત્રીઓએ ભગવાનને કહેલું.
તાસાં ચ વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મવુસૂદનઃ । ઉવાચ સર્વતત્ત્વજ્ઞઃ કૃષ્ણશ્ચ પૂર્ણમાનસઃ
બધાની વાત સાંભળી મધુસૂદન હસ્યા; સર્વ તત્વ જાણનારા કૃષ્ણે હૃદયપૂર્વક વાત કરી.
શ્રીભગવાનુવાચ કામાતુરા બાણકન્યા રતિં દૃષ્ટ્વા શિવેશયોઃ । વરં સંપ્રાપ દુર્ગાયા વ્યાકુલા મદનાસ્ત્રતઃ
શ્રી ભગવાન બોલ્યા: કામથી વ્યાકુળ બાણની દીકરીએ શિવ-પાર્વતીનું મિલન જોયું; કામદેવના બાણથી પીડાઈ એ દુર્ગાથી વર્દાન મેળવ્યું.
સ્વપ્નં ચ દર્શયામાસ સાઽનિરુદ્ધં ચ પાર્વતી । મમ પૌત્રં પ્રમત્તં ચ ચકાર કૌતુકેન ચ
એણે સ્વપ્ન અનિરુદ્ધને બતાવ્યું, અને પાર્વતીએ મારા પૌત્રને, જે મનથી ઉડતો હતો, રસથી એ કર્યું.
તત્પુત્રીં ચ પ્રમતાં તા કરોમિ સ્વપ્નતાઽધુના । સ્વચ્છન્દં તિષ્ઠ ન ચિરં નાસ્તિ ચિન્તા મનોવ્યથા
હવે હું એ વ્યાકુળ દીકરીને સ્વપ્નરૂપે કરું છું; તું મનગમતું રહી, વધારે સમય નહીં — કોઈ ચિંતા કે મનદુ:ખ નથી.
ઇતિ કૃષ્ણઃ સમાશ્વાસ્યસર્વાતમાસર્વસિદ્ધિવિત્ । સ્વપ્નં ચ દર્શયામાસ બાણપુત્રીં ચ કામુકીમ્
આ રીતે કૃષ્ણે સૌને આશ્વાસન આપ્યું અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી; એણે સ્વપ્ન અને બાણની કામાતુર પુત્રી બતાવી.
સુપ્તા સુતલ્પે બાલા સા પુષ્પચન્દનચર્ચિતે । નવયૌવનસંયુક્તા રત્નભૂષણભૂષિતા
એ બાળા ફૂલ અને ચંદનથી સુશોભિત નરમ પથારી પર સુતી હતી; નવયૌવનથી ભરપૂર અને રત્નભૂષણોથી શોભાયમાન હતી.
શયાના રત્નપર્યઙ્કે દદર્શ સ્વપ્નમીપ્સિતમ્ । અતીવ નિર્જને દેશે રત્નનિર્માણમન્દિરે
રત્નોથી શોભતા શયનપથ પર સુઈ રહી હતી ત્યારે, એકાંત અને શાંતિભર્યા સ્થળે, રત્નોથી બનેલા મહેલનો મનગમતો સ્વપ્ન તેણે જોયો.
નવીનનીરદશ્યામમતીવ નવયૌવનમ્ । કોટિકન્દર્પલીલાભં સસ્મિતં સુમનોહરમ્
ત્યાં તેણે એક યુવાનને જોયો, જે તાજા મેઘ જેવો શ્યામ હતો, નવયૌવનથી તેજસ્વી, કરોડો કામદેવ કરતાં પણ વધારે આકર્ષક અને સ્મિતથી મનમોહક હતો.
રત્નકેયુરવલયરત્નમઞ્જીરરઞ્જિતમ્ । રત્નકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાજિતમ્
તે યુવાનના હાથમાં રત્નના કડાં, હાથકડી અને પગમાં પાયલ પહેરેલી હતી, અને તેના ગાલે રત્નના સુંદર કાનના કુંડળ ઝગમગતા હતા.
ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગં ભૂષિતં પીતવાસસા । સુચારુમાલતીમાલ્યવક્ષઃ સ્થલસમુજ્જ્વલમ્
તેના આખા શરીરે ચંદન લગાવેલું હતું, પીળા કપડાં પહેરેલા હતા અને તેની છાતી પર તાજી માળતીની સુંદર વણાવેલી માળા શોભી રહી હતી.
શયાનં રત્નપર્યઙ્કે પુષ્પચન્દનચર્ચિતે । તં દૃષ્ટ્વા સહસા સાધ્વી તન્મૂલં પ્રયયૌ મુદા
તે રત્નશયનપથ પર સુતો હતો, આસપાસ ફૂલ અને ચંદનનો સુગંધ હતો; તેને અચાનક જોઈને, સતી સ્ત્રીએ આનંદપૂર્વક તેની પાસે જવાનું નક્કી કર્યું.
ઉવાચ મધુરં સાધ્વી હૃદયેન વિદૂયતા । કામાત્મજપ્રિયા કાન્તા કામબાણપ્રપીડિતા
હૃદયમાં ઉથલપાથલ અનુભવી, સતી સ્ત્રીએ મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી; તે પ્રેમથી વ્યાકુળ હતી, અને કામદેવના પુત્રને ખૂબ જ પ્રિય હતી.
ઊષોવાચ કસ્ત્વં કામુક ભદ્રં તે માં ભજસ્વ સ્મરાતુરામ્ । અતિપ્રૌઢાં નવોઢાં ચ નવસંગમલાલસામ્
ઊષાએ કહ્યું: 'તમે કોણ છો, હે પ્રેમાળ? તમારું કલ્યાણ થાય! હું પ્રેમથી તપાઈ રહી છું, નવી-નવેલી અને મિલન માટે આતુર છું, મને સ્વીકારો.'
તવાનુરક્તાં ભક્તાં ચ ગાન્ધર્વેણ સમુદ્વહ । વિવાહાષ્ટપ્રકારેષુ ગાન્ધર્વઃ સુલભો નૃણામ્
'હું તમારી પ્રત્યે પ્રેમથી જોડાઈ ગઈ છું અને ભક્તિપૂર્વક તમારું વરદાન માગું છું; ગાંધર્વ વિધિથી મારો લગ્ન કરો, કારણ કે આઠ પ્રકારના લગ્નોમાંથી ગાંધર્વ લગ્ન પુરુષો માટે સહેલું છે.'
અનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રાપ્ય ત્યજેદ્યઃ કપટી પુમાન્ । તસ્માદ્યાતિ મહાલક્ષ્મીઃ શાપં દત્ત્વા સુદારુણમ્
'જે પુરુષ પ્રેમાળ અને ભક્તિભરી પ્રિયાને પામ્યા પછી પણ છેતરપિંડીથી તેને ત્યાગે છે, તેને મહાલક્ષ્મી પોતે ભયાનક શાપ આપે છે.'
પુમાનુવાચ અહં કૃષ્ણસ્ય પૌત્રશ્ચ કામદેવાત્મજઃ સ્વયમ્ । કથં ગૃહ્ણામિ ત્વાં કાન્તે તયોરનુમતિં વિના
તે યુવાને કહ્યું: 'હું કૃષ્ણનો પૌત્ર અને કામદેવનો પુત્ર છું; હે સુંદર, બંનેની મંજૂરી વિના હું તમને કેવી રીતે સ્વીકારી શકું?'
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ પુમાનન્તર્ધાનં ચકાર સઃ । કામેન વ્યાકુલા કાન્તા ન દૃષ્ટ્વા કાન્તમીપ્સિતમ્
આ રીતે બોલ્યા પછી તે યુવાન અદૃશ્ય થઈ ગયો; પ્રેમથી વ્યાકુળ થયેલી પ્રિયાએ પોતાના મનગમતા પ્રિયતમને જોઈ શક્યા નહીં.
નિદ્રાં ત્યક્ત્વા સમુત્થાય તલ્પાદેવ મનોહરાત્ । વિષસાદ સખીમધ્યે પ્રમત્તા રુદતી ભૃશમ્
તેણે ઊંઘ છોડી, મનમોહક શયનપથ પરથી ઊભી રહી, અને પોતાની સખીઓ વચ્ચે ખૂબ જ દુઃખી થઈને રડવા લાગી.