રતિપુત્રં રતિરસં પ્રમત્તં રસિકં પ્રિયે । યુવાનં વ્યાધિહીનં ચ કામુકં કામુકીચ્છતિ
હું રતિનો પુત્ર, પ્રેમનો સ્વરૂપ, મસ્ત અને રસિક છું, પ્રિયે, યુવાન અને રોગરહિત છું; પ્રેમાળ સ્ત્રીને પ્રેમાળ પુરુષ જ ભાવે છે.
વિદગ્ધામુ વિદગ્ધં ચ કાન્તમાયાતિ કામતઃ । વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સંગમો ગુણવાન્ભવેત્
ચતુર સ્ત્રી ઇચ્છાથી ચતુર પુરુષને પસંદ કરે છે; ચતુર અને ચતુરનો મિલન સાચો ગુણવાન કહેવાય.
પ્રચ્છાદ્ય લોજનાસ્યં ચ નવસંગમલજ્જિતા । વિલોકયન્તી વક્રાક્ષિકોણેન તમુવાચ સા
નવા મિલનની લજ્જાથી તેણે પોતાનું ચહેરું અને આંખો ઢાંકી, આંખના કોનાથી તેને જોયું અને પછી બોલી.
કામિન્યુવાચ કામુકઃ કામપુત્રોઽસિ કામેન વ્યાકુલોઽધુના । ભવાંશ્ચેત્કામુકીયોગ્યો ન કામશ્ચિન્તિતઃ કથમ્
સ્ત્રીએ કહ્યું: તમે પ્રેમાળ પુરુષ અને કામપુત્ર છો, હવે ઇચ્છાથી વ્યાકુળ છો; જો તમે સાચે પ્રેમાળ સ્ત્રી માટે યોગ્ય હો, તો તમારી ઇચ્છા પૂરી કેમ નથી થતી?
પૌત્રસ્ત્રૈલોક્યનાથસ્ય સ્વતઃ સંભાવિતસ્ય ચ । સ્વયં યોગ્યો યોગ્યપુત્રો વિવાહં ન કથં (વ્યધાઃ) ચન
તમે ત્રિલોકના સ્વામીના પૌત્ર અને સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત છો; પોતે પણ યોગ્ય અને યોગ્ય પિતા ના પુત્ર હોવા છતાં તમે હજુ સુધી લગ્ન કેમ નથી કર્યા?
વિવાહીતા યજ્ઞપત્ની સા ચ પુણ્યવ્રતા સતી । નિશ્ચલા સતતં સાધ્યા વર્ધિની સઙ્ગિની સદા
લગ્નિત પત્ની યજ્ઞમાં સાથી, પુણ્યવતી, પતિપ્રતિ, હંમેશાં સ્થિર, હંમેશાં લાડકવાય, વૃદ્ધિ લાવનારી અને સદા સંગીણી હોય છે.
ભયપ્રીતિદાનસાધ્યા ગુપ્તપત્ની ત્વનિશ્ચલા । નૈમિત્તિકા ન નીત્યા સા સા ચ વેદવિવર્જિતા
પ્રેમ અને ભયથી જીતાયેલી, ગુપ્તપત્ની હંમેશાં અડગ હોય છે; તે માત્ર પ્રસંગ માટે હોય છે, નિયમથી નહીં, અને એ વેદથી વિમુખ હોય છે.
પરં નરકસોપાના પરત્રેહાયશસ્કરા । સાધુસ્તત્ર ન હિ રતો વંશજો વૈષ્ણવો યદિ
આવો સંબંધ નરક તરફ લઈ જાય છે, આ લોક અને પરલોકમાં અપમાન લાવે છે; સારા લોકો તેમાં આનંદ નથી લેતા, ખાસ કરીને જો કોઈ વૈષ્ણવ વંશજ હોય તો.
યદિ પૂર્વ ભવેદ્ભ્રાન્તો નિવૃત્તઃ સાધુસઙ્ગતઃ । પ્રવૃત્તિરેષા ભૂતાનાં નિવૃત્તિસ્તુ મહાફલા
જો કોઈએ અગાઉ ભૂલ કરી હોય પણ હવે સારા લોકોની સંગતમાં આવીને પછતાય છે, તો આવી સંયમ જ જીવ માટે મહાન ફળદાયી છે.
પ્રાયશ્ચિત્તી પુનર્લિપ્તો નિવૃત્તઃ પાતકી યદિ । ઉવહાસ્યો ભુવિ ભવેત્સર્વં કુઞ્જરશૌચવત્
પાપી માણસ પ્રાયશ્ચિત્ત અને સંયમથી શુદ્ધ થયો હોય, તો પણ દુનિયામાં તેનો ઉપહાસ થાય છે, જેમ હાથીનું સ્નાન વ્યર્થ જાય છે.
સુશીલા સુન્દરી શાન્તા ધર્મપત્ની પ્રશંસિતા । પતિવ્રતા સુસાધ્યા સા શશ્વત્સુપ્રિયવાદિની
સુશીલ, સુંદર, શાંત અને વખાણપાત્ર એવી ધર્મપત્ની, પતિપ્રતિ નિષ્ઠાવાન, સહેલાઈથી પ્રસન્ન થતી અને હંમેશાં મીઠા બોલતી હોય છે.
કોમલાઙ્ગી વિદગ્ધા ચ શ્યામા રતિસુખપ્રદા । એવંભૂતાં પરિત્યજ્ય વૈષ્ણવસ્તપસે વ્રજેત્
નાજુક અંગવાળી, બુદ્ધિશાળી, શ્યામવર્ણ અને પ્રેમમાં આનંદ આપનારી એવી સ્ત્રીને છોડીને વૈષ્ણવીએ તપ માટે જવું જોઈએ.
સા જેત્પરિણતા સાધ્વી શાન્તા પુત્રવતી યદા । અન્યથા ચ વૃથા સર્વં તપસઃ સ્ખલનં ભવેત્
જ્યારે એ સ્ત્રી પરિપક્વ, સતી, શાંત અને સંતાનવાળી થાય ત્યારે બધું યોગ્ય છે; નહિતર બધું વ્યર્થ જાય છે અને તપ પણ બગડે છે.
અસાધુશ્ચ કુવંશશ્ચેત્પરનારીં પ્રયાતિ ચેત્ । સ યાતિ નરકં ઘોરં પિતુશિઃ સપ્તભિઃસહ
જો દુષ્ટ અને ખરાબ કુળનો પુરુષ બીજા કોઈની સ્ત્રી પાસે જાય, તો એ પોતાનાં પિતા અને સાત પેઢી સાથે ભયાનક નરકમાં જાય છે.
અહમૂષા બાણકન્યા બાણઃ શંકરકિંકરઃ । બાણસ્ત્રૈલોક્યવિજયી શંકરો જગતાં પતિઃ
હું ઉષા, બાણની દીકરી છું; બાણ શંકરનો સેવક છે; બાણ ત્રણેય લોકનો વિજેતા છે અને શંકર સમગ્ર જગતના સ્વામી છે.
ન સ્વતન્ત્રા પરાધીના ત્રિષુ કાલેષુ કામિની । પુંશ્ચલી યા સ્વતન્ત્રા સાઽપ્યસદ્વંશપ્રસૂતિકા
સ્ત્રી ક્યારેય સ્વતંત્ર નથી, ત્રણેય કાળમાં એ પરાધીન રહે છે; જે સ્ત્રી સ્વતંત્ર હોય છે, એ ખરાબ કુળમાં જન્મેલી હોય છે.
પિતા દદાતિ કન્યાં તાં સુયોગ્યાય વરાય ચ । કન્યા વરં ન યાચેત ધર્મ એષ સનાતનઃ
પિતા પોતાની દીકરીને યોગ્ય વર માટે આપે છે; દીકરીએ પોતે વર પસંદ ન કરવો — આ સનાતન ધર્મ છે.
ત્વં ચ યોગ્યોઽસિ યોગ્યાઽહં મામિચ્છસિ યદિ પ્રભો । બાણં પ્રાર્થય શંભું વાઽઽપ્યથવા પાર્વતીં સતીમ્
તમે પણ યોગ્ય છો અને હું પણ યોગ્ય છું; હે પ્રભુ, જો તમે મને ઇચ્છો તો બાણ, શંભુ કે પાવન પાર્વતીને વિનંતી કરો.
ઇત્યુક્ત્વા સુન્દરી સાધ્વી સાન્તર્ધાના બભૂવ હ । નિદ્રાં તત્યાજ સહસા કામી કામાત્મજો મુને
આ રીતે કહીને એ સુંદર અને સતી સ્ત્રી અદૃશ્ય થઈ ગઈ; કામથી વ્યાકુળ કામદેવપુત્ર અચાનક ઊંઘ છોડીને બેઠો.
બુદ્ધવા સ્વપ્નં સ વિજ્ઞાય કામેન વ્યથિતાન્તરઃ । બભૂવ વ્યાકુલોઽશાન્તો ન દૃષ્ટ્વા પ્રાણવલ્લભામ્
જાગીને, સ્વપ્ન હતું એ સમજ્યા પછી, કામથી મન દુ:ખી થઈ ગયું; પ્રિયાને ન જોઈને એ ચિંતિત અને અશાંત થયો.
ત્યક્ત્વાઽઽહારમનિદ્રશ્ચ પ્રમત્તશ્ચ કૃશોદરઃ । ક્ષણં તિષ્ઠતિ શેતે ચ ક્ષણં રહસિ રોદિતિ
એણે ખોરાક છોડી દીધો, ઊંઘ ન આવી, મન ઉડતું અને પેટ પાતળું થઈ ગયું; ક્યારેક ઊભો રહે, ક્યારેક સૂઈ જાય અને ક્યારેક એકાંતમાં રડે.
પુત્રં દૃષ્ટ્વા તુ ક્રન્દન્તં દેવકી રુક્મિણી રતિઃ । અન્યાશ્ચ યોષિતઃ સર્વાઃ કથયામાસુરીશ્વરમ્
પુત્રને રડતો જોઈને દેવકી, રુક્મિણી, રતિ અને બધી જ સ્ત્રીઓએ ભગવાનને કહેલું.
તાસાં ચ વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મવુસૂદનઃ । ઉવાચ સર્વતત્ત્વજ્ઞઃ કૃષ્ણશ્ચ પૂર્ણમાનસઃ
બધાની વાત સાંભળી મધુસૂદન હસ્યા; સર્વ તત્વ જાણનારા કૃષ્ણે હૃદયપૂર્વક વાત કરી.
શ્રીભગવાનુવાચ કામાતુરા બાણકન્યા રતિં દૃષ્ટ્વા શિવેશયોઃ । વરં સંપ્રાપ દુર્ગાયા વ્યાકુલા મદનાસ્ત્રતઃ
શ્રી ભગવાન બોલ્યા: કામથી વ્યાકુળ બાણની દીકરીએ શિવ-પાર્વતીનું મિલન જોયું; કામદેવના બાણથી પીડાઈ એ દુર્ગાથી વર્દાન મેળવ્યું.
સ્વપ્નં ચ દર્શયામાસ સાઽનિરુદ્ધં ચ પાર્વતી । મમ પૌત્રં પ્રમત્તં ચ ચકાર કૌતુકેન ચ
એણે સ્વપ્ન અનિરુદ્ધને બતાવ્યું, અને પાર્વતીએ મારા પૌત્રને, જે મનથી ઉડતો હતો, રસથી એ કર્યું.
તત્પુત્રીં ચ પ્રમતાં તા કરોમિ સ્વપ્નતાઽધુના । સ્વચ્છન્દં તિષ્ઠ ન ચિરં નાસ્તિ ચિન્તા મનોવ્યથા
હવે હું એ વ્યાકુળ દીકરીને સ્વપ્નરૂપે કરું છું; તું મનગમતું રહી, વધારે સમય નહીં — કોઈ ચિંતા કે મનદુ:ખ નથી.
ઇતિ કૃષ્ણઃ સમાશ્વાસ્યસર્વાતમાસર્વસિદ્ધિવિત્ । સ્વપ્નં ચ દર્શયામાસ બાણપુત્રીં ચ કામુકીમ્
આ રીતે કૃષ્ણે સૌને આશ્વાસન આપ્યું અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી; એણે સ્વપ્ન અને બાણની કામાતુર પુત્રી બતાવી.
સુપ્તા સુતલ્પે બાલા સા પુષ્પચન્દનચર્ચિતે । નવયૌવનસંયુક્તા રત્નભૂષણભૂષિતા
એ બાળા ફૂલ અને ચંદનથી સુશોભિત નરમ પથારી પર સુતી હતી; નવયૌવનથી ભરપૂર અને રત્નભૂષણોથી શોભાયમાન હતી.
શયાના રત્નપર્યઙ્કે દદર્શ સ્વપ્નમીપ્સિતમ્ । અતીવ નિર્જને દેશે રત્નનિર્માણમન્દિરે
રત્નોથી શોભતા શયનપથ પર સુઈ રહી હતી ત્યારે, એકાંત અને શાંતિભર્યા સ્થળે, રત્નોથી બનેલા મહેલનો મનગમતો સ્વપ્ન તેણે જોયો.
નવીનનીરદશ્યામમતીવ નવયૌવનમ્ । કોટિકન્દર્પલીલાભં સસ્મિતં સુમનોહરમ્
ત્યાં તેણે એક યુવાનને જોયો, જે તાજા મેઘ જેવો શ્યામ હતો, નવયૌવનથી તેજસ્વી, કરોડો કામદેવ કરતાં પણ વધારે આકર્ષક અને સ્મિતથી મનમોહક હતો.