પઙ્કસ્થે પઙ્કજદલે સજલે ચન્દનાર્ચિતે । શયાનાં શુષ્કિતૌષ્ઠીં ચ સાશ્રુનેત્રાં ચ મૂર્ચ્છિતામ્
કાદવમાં, જળવાળા કમળના પાંદડાં પર, ચંદન અને જળથી શોભાયમાન, સુકાઈ ગયેલા હોઠ, આંખોમાં આંસુ અને બેભાન પડી હતી.
ધ્યાયમાનાં પદામ્ભોજં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ । બાહ્યજ્ઞાનપરિત્યક્તાં તન્નિ વિષ્ટૈકમાનસામ્
કૃષ્ણના પદપદ્મનું ધ્યાન કરતી, બાહ્ય જ્ઞાન છોડીને, મન માત્ર એમાં જ લીન હતી.
પશ્યન્તીં સસ્મિતં કાન્તં પશ્યન્તીં તન્મુખામ્બુજમ્ । હસન્તીં ચ રુદન્તીં ચ સ્વપ્ને કાન્તસમીપતઃ
સ્નેહભર્યા સ્મિત સાથે પોતાના પ્રિયતમને જુએ છે, એના કમળ જેવા મુખને નિહાળી રહી છે, હસે છે અને રડે છે, જાણે સ્વપ્નમાં પ્રિયતમની પાસે હોય.
સખીભિઃ પરિતઃ શશ્વત્સેવિતાં શ્ચેતચામરૈઃ । દિવાનિશં રક્ષિતાં ચ ગોપીભિઃ શતકોટિભિઃ
સખીઓ દ્વારા સતત ચામરાથી સેવા પામતી, લાખો ગોપીઓ દિવસ-રાત તેની રક્ષા કરતી.
સાવધાનપરાભિશ્ચ વેત્રહસ્તાભિરીશ્વરીમ્ । સપ્તદ્વારેષુ યુક્તાભિઃ પરિતઃ પ્રાઙ્ગણેષુ ચ
એ સાવધાન અને રાજમહિલાઓ, હાથમાં દંડ લઈને, સાત દ્વાર અને આસપાસના પ્રાંગણમાં ઊભી રહી રક્ષા કરતી.
તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પ્રાપ્ય સભાર્યો નન્દ એવ ચ । નનામ પરયા ભક્ત્યા દણ્ડવત્પ્રણિપત્ય ચ
એને જોઈને, નંદ અને તેની પત્ની આશ્ચર્યચકિત થયા; પરમ ભક્તિથી દંડવત્ પ્રણામ કરીને નમ્યા.
નિદ્રાં ત્યાક્ત્વા ચ સહસા બુબુધે સેશ્વરેચ્છયા । ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ વિષયજ્ઞાનવર્ચિતામ્
પ્રભુની ઈચ્છાથી, રાધાએ અચાનક ઊંઘ છોડીને જાગી ઉઠી; પળમાં જ તેને ઇન્દ્રિયજ્ઞાનથી ભરપૂર ચેતના મળી ગઈ.
પુરતો દંપતી દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ સાદરં સતી । ઉવાચ મધુરં ચૈવં તત્રૈવ સખિસંસદિ
સામે દંપતીને જોઈને, સતીએ આદરપૂર્વક પૂછ્યું; તે ત્યાં જ, સખીઓની વચ્ચે, મીઠા શબ્દો બોલી.
રાધિકોવાચ કસ્ત્વં ચાત્ર સમાયાતો બ્રૂહિ વા કિં પ્રયોજનમ્ । ન ચ મે વિષયજ્ઞાનં ન જાનામિ નરં પશુમ્
રાધાએ કહ્યું: તમે કોણ છો, અહીં કેમ આવ્યા છો? મને કહો, તમારું હેતુ શું છે? મને સંસારનું જ્ઞાન નથી, ન તો હું પુરુષ કે પશુને ઓળખું છું.
કિં જલં વા સ્થલં કિંવા નક્તં તિનં શ્રુણુ । સ્ત્રિયં પુમાંસં ક્લીબં વા નાહં જાનામિ ભેદાકમ્
પાણી શું છે, જમીન શું છે, રાત કે દિવસ શું છે, એ પણ મને ખબર નથી; સાંભળો, સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસકનો ભેદ પણ હું જાણતી નથી.
રાધિકાવચનં શ્રુત્વા નન્દશ્ચ વિસ્મયં યયૌ । ભીતા યશોદા નિકટં ગોપીસંભાષિતા યયૌ
રાધાના શબ્દો સાંભળી નંદ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા; યશોદા ડરીને નજીક આવી અને ગોપીઓ સાથે વાત કરવા લાગી.
ઉવાસ નિકટે તસ્યાઃ સમુવાચ પ્રિયં વચઃ । ઉવાસ તત્ર નન્દશ્ચ ગોપીદત્તાસનેન ચ
યશોદા રાધાના બાજુમાં બેઠી અને પ્રેમભર્યા વચન બોલ્યા; નંદ પણ ત્યાં જ ગોપીઓએ આપેલી બેઠક પર બેઠા.
યશોદોવાચ ચેતનં કુરુ રાધે ત્વમાત્માનં રક્ષ યત્નતઃ । દ્રક્ષ્યસિ પ્રાણનાથં ચ સંપ્રાપ્તે મઙ્ગલે દિને
યશોદાએ કહ્યું: રાધે, તું ફરીથી ચેતનાવાન થા અને પોતાનો સંભાળ રાખજે; શુભ દિવસે, તું તારા પ્રાણપ્રિયને અવશ્ય જોશે.
ત્વત્તો વિશ્વં પવિત્રં ચ સ્વકુલં ચ સુરેશ્વરિ । ગોપ્યશ્ચ પુણ્યવત્યશ્ચ ત્વત્પાદામ્બુજસેવયા
દેવીઓની રાણી, તારા કારણે આખું જગત અને તારો કુટુંબ પવિત્ર થાય છે; અને ગોપીઓ, તારા પાવન ચરણોમાં સેવા કરીને પુણ્યવંત બની છે.
લોકા ગાસ્યન્તિ ત્વત્કીર્તિતીર્થપૂતાં સુમઙ્ગલામ્ । સન્તો વેદાશ્ચ ચત્વારઃ પુરાણાનિ પુરાતનીમ્
લોકો તારા પવિત્ર અને શુભ કીર્તિનું ગાન કરશે; સંતો, ચારેય વેદો અને પ્રાચીન પુરાણો પણ તારી મહિમા ગાશે.
અહં યશોદા નન્દોઽયં બુદ્ધિરૂપે નિબોધ મામ્ । વૃષભાનસુતા ત્વં ચ માં નિશામય સુવ્રતે
હું યશોદા છું, આ નંદ છે—મને સમજથી ઓળખ; તું વૃષભાનુની પુત્રી છે, મને ઓળખો, હે સુવ્રતા.
દ્વારકાનગરાદ્ભદ્રે શ્રીકૃષ્ણસંનિધાનતઃ । તવાન્તિકમાગતાઽહં પ્રેરિતા હરિણા સતિ
હે શુભે, હું દ્વારકા નગરીમાંથી, શ્રીકૃષ્ણની હાજરીમાંથી, હરિ દ્વારા મોકલાઈને તારી પાસે આવી છું, હે સતી.
શૃણુ મઙ્ગલવાર્તાં ચ મઙ્ગલં ચ ગદાભૃતઃ । આરાદ્દ્રક્ષ્યસિ કૃષ્ણં તં હે દેવિ ચેતનં કુરુ
શુભ સમાચાર અને ગદા ધારકનો આશીર્વાદ સાંભળ; તું ટૂંક સમયમાં કૃષ્ણને જોશે, હે દેવી, ચેતનાવાન થા.
ભક્ત્યા ત્મકં પરિજ્ઞાનં દેહિ મહ્યં ચ સાંપ્રતમ્ । ત્વદ્ભર્તુરુપદેશેન ત્વત્સમીપં સમાગતૌ
મને હવે ભક્તિનું જ્ઞાન આપ, જે તારા પતિએ શીખવ્યું છે; અમે એમના ઉપદેશથી તારા નજીક આવ્યા છીએ.
પશ્ચદાયાસ્યતિ હરિસ્ત્વાં મુહૂર્તં વરાનને । ભવિષ્યત્યચિરેણૈવ શ્રીદામ્નઃ શાપમોચનમ્
પછી હરિ થોડા ક્ષણ માટે તારી પાસે આવશે, હે સુંદરમુખી; ટૂંક સમયમાં શ્રીદામના શાપમાંથી મુક્તિ મળશે.
યશોદાવચનં શ્રુત્વા વાર્તાં પ્રાપ્ય ગદાભૃતઃ । શ્રીકૃષ્ણનામસ્મરણાદ્દૂરિભૂતમમઙ્ગલમ્
યશોદાના વચન સાંભળી અને ગદાધારીના સમાચાર મળતાં, શ્રીકૃષ્ણના નામનું સ્મરણ કરતાં બધું અશુભ દૂર થઈ ગયું.
સંપ્રાપ ચેતનં રાધા સંભાવ્ય કૃષ્ણમાતરમ્ । ઉવાચ મધુરં શાન્તા લૌકિકીં ભક્તિમુત્તમામ્
રાધાએ ચેતના મેળવી, કૃષ્ણમાતાને વંદન કર્યું; તેણે મીઠા અને શાંત વચન બોલ્યા, શ્રેષ્ઠ ભક્તિ વ્યક્ત કરી.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તo નારદનાo રાધાયશોદાસંo દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત મહાપુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણજન્મખંડના નારદકથિત રાધા-યશોદા સંવાદનો એકસો દસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
અથૈકાદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ રાધિકોવાચ જ્ઞાનાત્મકશ્ચ પરમો બ્રહ્મેશશેષપૂજિતઃ । જ્ઞાનં ચ ન દદૌ તુભ્યં મન્મુલં પ્રેષિતા સતિ
હવે એકસો અગિયારમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. રાધાએ કહ્યું: જે પરમ જ્ઞાનમય ભગવાન બ્રહ્મા અને શેષ દ્વારા પૂજિત છે, એણે તને મૂળ જ્ઞાન આપ્યું નહીં, હે સતી, જ્યારે હું તને મોકલ્યું હતું.
તેનૈવ ચ્છદ્મના તુભ્યં ભાવાર્થં બોધયામિ કિમ્ । વેદાઃ સન્તશ્ચ ભાવાર્થં નૈવ જાનન્તિ તસ્ય ચ
આ જ રૂપ લઈને હું તને સાચો અર્થ સમજાવું છું; વેદો હોવા છતાં પણ એનો સાચો અર્થ જાણતા નથી.
સ્ત્રીજાતિરબલા મૂઢા વક્તુતોઽજ્ઞાનતત્પરા । તતસ્તદ્વિરહેણૈવ સંતતં હતચેતના
સ્ત્રીજાતિ નબળી, ભટકી ગયેલી, બોલવામાં અજ્ઞાની અને અજ્ઞાનમાં જ મન લગાવનારી છે; તેથી એથી અલગ રહીને એ હંમેશા સમજશક્તિ ગુમાવી બેસે છે.
કિં વાઽહં કથયિષ્યામિ જ્ઞાનં પઞ્ચવિધેષુ ચ । ભક્ત્યાત્મકં સર્વપરં નિબોધ કથયામિ તે
પાંચ પ્રકારના જ્ઞાન વિશે હું શું કહું? સાંભળ, હવે હું તને ભક્તિથી ભરપૂર સર્વોચ્ચ અને સર્વત્ર વ્યાપક એવું જ્ઞાન કહું છું.
શ્રીકૃષ્ણસ્ય વરેણાપિ ન સાધો નિર્ભયો ભવ । ગોલોકે ચાપિ પતનં સંભવેચ્ચ કુયોગિનઃ
શ્રીકૃષ્ણનો આશીર્વાદ મળ્યો હોય છતાં, હે સજ્જન, કદી નિર્ભય ન થજે; કારણ કે ખોટા યોગી માટે તો ગોલોકમાં પણ પતન શક્ય છે.
તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય ભજસ્વ પરમેશ્વરમ્ । પુત્રબુદ્ધિં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મરૂપં નિશામય
એટલે બધું છોડી દે અને પરમેશ્વરનું ભજન કર; પુત્રની લાગણી છોડીને બ્રહ્મનું સ્વરૂપ જો.
યશોદે ભવતી સર્વે પરિત્યજ્ય ચ નશ્વરમ્ । ગત્વા વૃન્દાવનં રમ્યં પુણ્યક્ષેત્રં ચ ભારતમ્
હે યશોદા, તું પણ બધું નાશવંત છોડી દે અને સુંદર વૃંદાવન, આ પવિત્ર ભારતભૂમિ પર જા.