એવં ભુક્ત્વા ધનં લબ્ધ્વા યયુઃ સર્વે ગૃહં મુદા । મઙ્ગલં કારયામાસ વસુદેવસ્ય વલ્લભા
આ રીતે ભોજન અને ધન મેળવી સૌ આનંદથી પોતાના ઘેર ગયા; વસુદેવની પ્રિયાએ શુભ વિધિઓ કરાવ્યાં.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તo નારાદનાo રુક્મિણ્યુ- દ્વાહો નામ નવાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત મહાપુરાણના શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડના નારદકથિત રુક્મિણી વિવાહ નામના એકસોથી નવમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
અથ દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ નારાયણ ઉવાચ આગતેષુ ગતેષ્વેવં સાઙ્ગે મઙ્ગલકર્મણિ । નન્દો યશોદયા સાર્ધ પુત્રાભ્યાશં સમાયયૌ
હવે દસથી વધુ એકસો અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારાયણે કહ્યું: જયારે બધા શુભ કાર્ય પૂર્ણ થયા, ત્યારે નંદજી યશોદાજી સાથે પોતાના પુત્રો પાસે આવ્યા.
યશોદોવાચ જ્ઞાનં ચ ભવતા દત્તં પિત્રે નન્દાય માધવ । માં ચાપિ માતરં વત્સ કૃપાં કુરુ કૃપાનિધે
યશોદાએ કહ્યું: માધવ, તમે જ્ઞાન પિતાશ્રી નંદજીને આપ્યું; દયાળુ, હવે મને પણ માતા તરીકે કૃપા આપો.
મામુદ્ધર મહાભાગ ધરોદ્ધારણકારણ । ભવાબ્ધિતરણે ભીમૌ ભીતાં ચ પતિતામપિ
મહાભાગ્યશાળી, પૃથ્વીનું ઉદ્ધાર કરનાર, હું જન્મમરણના ભયાનક સાગરમાં ડૂબેલી અને ડરેલી છું, મને ઉદ્ધાર કરો.
માયામયી સા પ્રકૃતિર્ભવાબ્ધિતરણે તરિઃ । ત્વમેવ કર્ણધારશ્ચ ભક્તોત્તીર્ણે કૃપામય
માયાથી બનેલી પ્રકૃતિ એ જન્મમરણના સાગર પાર કરવા માટે નૌકા છે; હે કૃપાળુ, ભક્તોને પાર ઉતારનાર તમે જ નૌકાના ખેવૈયા છો.
યશોદાવચનં શ્રુત્વા જહાસ પુરુષોત્તમઃ । ઉવાચ માતરં ભક્ત્યા જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ
યશોદાના વચન સાંભળી પુરુષોત્તમ ભગવાન સ્મિત થયા અને ભક્તિપૂર્વક પોતાની માતાને બોલ્યા, જે જ્ઞાની અને ગુરુઓના પણ ગુરુ છે.
શ્રીભગવાનુવાચ જ્ઞાનં યોગાત્મકં માતર્જ્ઞાનં ચ વિષયાત્મકમ્ । જ્ઞાનં ભક્ત્યાત્મકં શ્રેષ્ઠં મદ્દાસ્યકારણં શુભમ્
શ્રીભગવાને કહ્યું: મા, યોગથી મળતું જ્ઞાન અને વિષયોથી મળતું જ્ઞાન — એ બધામાં ભક્તિથી મળતું જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે એ મારું સેવક બનવા માટે અને શુભ છે.
જ્ઞાનં પઞ્ચવિધં પ્રોક્તં સર્વવેદેષુ સંમતમ્ । ભક્ત્યાત્મકં સર્વપરં તેષાં ચ લક્ષણં શૃણુ
પાંચ પ્રકારનું જ્ઞાન છે, જે સર્વે વેદોમાં માન્ય છે. એમાં ભક્તિથી ભરેલું જ્ઞાન સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે. હવે એના લક્ષણો સાંભળ.
ક્ષુત્પિપાસાદિકાનાં ચ ખણ્ડનં સ્વાન્તશોધનમ્ । નાડીનાં શોધનં ચૈવ ચક્રાણામપિ ભેદનમ્
ભુખ, તરસ વગેરે દૂર કરવી, મનને શુદ્ધ કરવું, નાડીઓની શુદ્ધિ અને ચક્રોનું ઉઘાડવું—
શક્તિકુણ્ડલિનીયુક્તમીશ્વરં ચિન્તયેત્તતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં ચ દમનં લૌભાદીનાં ચ વર્જનમ્
પછી શક્તિરૂપ કુંડલિની સાથે ભગવાનનું ધ્યાન કરવું, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું અને લોભ વગેરે દોષો છોડવા.
મૂલાધારં સ્વધિષ્ઠાનં મણિપૂરમનાહતમ્ । વિશુદ્ધં ચ તથા જ્ઞાખ્યં ચક્રષટ્કં પ્રકીર્તિતમ્
મૂળાધાર, સ્વાધિષ્ઠાન, મણિપુર, અનાહત, વિશુદ્ધ અને જ્ઞાન નામના એમ છ ચક્રો કહેવાય છે.
નારીણામપિ દુર્બોધં મુર્ખાણાં ચ વિશેષતઃ । જ્ઞાનં યોગાત્મકં સાધ્વિ સિદ્ધાનાં સાધ્યમીપ્સિતમ્
યોગમય જ્ઞાન સ્ત્રીઓ અને અજ્ઞાન લોકો માટે ખાસ કરીને સમજવું મુશ્કેલ છે; પણ સદ્ગુણીઓ અને સિદ્ધો એ જ્ઞાન મેળવવા અને સમજવા ઇચ્છે છે.
જન્તૂનામપિ સર્વેષાં જ્ઞાનં સ્વવિષયે તથા । સન્તઃ સર્વે વિજાનન્તિ સ્વેચ્છયા ચ મદીયયા
દરેક જીવને પોતાના વિષયમાં જ્ઞાન હોય છે; સંતો એ બધું મારી ઈચ્છાથી અને પોતાની ઈચ્છાથી જાણે છે.
સિદ્ધ્યાત્મકં ચ સિદ્ધાનાં નિયુક્તં સર્વકર્મસુ । ચતુસ્ત્રિંશત્સુ સિદ્ધાનાં સાધનં બોધનં તથા
સિદ્ધો માટે જ્ઞાન સિદ્ધિરૂપ છે, જે બધાં કર્મોમાં લાગુ પડે છે; ચૌત્રીસ સિદ્ધોમાં એ જ્ઞાન સાધન પણ છે અને જાગૃતિ પણ.
જ્ઞાનં મૌક્ષાત્મકં સિદ્ધં પરં નિર્વાણકારણમ્ । નિવૃત્તિમાર્ગમારૂઢં ભક્તસ્તત્રૈવ વાઞ્છતિ
મોક્ષરૂપ જ્ઞાન પૂર્ણ છે અને એજ નિર્વાણનું મુખ્ય કારણ છે; ભક્તો સંન્યાસના માર્ગે જઈને એ જ્ઞાનને જ ઇચ્છે છે.
ભક્ત્યાત્મકં ચ યજ્જ્ઞાનં તુભ્યં રાધા પ્રદાસ્યતિ । તસ્યાં ચ માનવં ભાવં ત્યક્ત્વા જ્ઞાનં કરિષ્યતિ
જે ભક્તિમય જ્ઞાન રાધા તને આપશે, એ જ્ઞાન તે પોતાનું માનવ સ્વરૂપ છોડ્યા પછી આપશે.
નન્દાય દત્તં યજ્જ્ઞાનં તચ્ચ તુભ્યં પ્રદાસ્યતિ । ગચ્છ નન્દવ્રજં માતર્નન્દેન સહ સાદરમ્
જે જ્ઞાન નંદને અપાયું હતું, એ જ તને પણ અપાશે; માતા, નંદ સાથે આદરપૂર્વક નંદના વ્રજમાં જા.
ઇત્યુક્ત્વા વિનયં કૃત્વા જગામાભ્યન્તરં હરિઃ । નન્દો યશોદયા સાર્ધં પ્રયયૌ કદલીવનમ્
આ રીતે કહી અને વિનયપૂર્વક વંદન કરી, હરિ અંદર ગયા; નંદ યશોદા સાથે કેળાના વનમાં ગયા.
દદર્શ રાધાં તત્રૈવ નિદ્રિતાં ત્યક્તભૂષણમ્ । દધાનાં શુક્લવસ્ત્રં ચ નિરાહારાં કૃશોદરીમ્
ત્યાં તેમણે રાધાને જોયા, જે સુતા હતા, આભૂષણો ઉતારી દીધા હતા, સફેદ વસ્ત્ર પહેર્યા હતા, ઉપવાસમાં અને પાતળી કમરવાળી હતી.
પઙ્કસ્થે પઙ્કજદલે સજલે ચન્દનાર્ચિતે । શયાનાં શુષ્કિતૌષ્ઠીં ચ સાશ્રુનેત્રાં ચ મૂર્ચ્છિતામ્
કાદવમાં, જળવાળા કમળના પાંદડાં પર, ચંદન અને જળથી શોભાયમાન, સુકાઈ ગયેલા હોઠ, આંખોમાં આંસુ અને બેભાન પડી હતી.
ધ્યાયમાનાં પદામ્ભોજં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ । બાહ્યજ્ઞાનપરિત્યક્તાં તન્નિ વિષ્ટૈકમાનસામ્
કૃષ્ણના પદપદ્મનું ધ્યાન કરતી, બાહ્ય જ્ઞાન છોડીને, મન માત્ર એમાં જ લીન હતી.
પશ્યન્તીં સસ્મિતં કાન્તં પશ્યન્તીં તન્મુખામ્બુજમ્ । હસન્તીં ચ રુદન્તીં ચ સ્વપ્ને કાન્તસમીપતઃ
સ્નેહભર્યા સ્મિત સાથે પોતાના પ્રિયતમને જુએ છે, એના કમળ જેવા મુખને નિહાળી રહી છે, હસે છે અને રડે છે, જાણે સ્વપ્નમાં પ્રિયતમની પાસે હોય.
સખીભિઃ પરિતઃ શશ્વત્સેવિતાં શ્ચેતચામરૈઃ । દિવાનિશં રક્ષિતાં ચ ગોપીભિઃ શતકોટિભિઃ
સખીઓ દ્વારા સતત ચામરાથી સેવા પામતી, લાખો ગોપીઓ દિવસ-રાત તેની રક્ષા કરતી.
સાવધાનપરાભિશ્ચ વેત્રહસ્તાભિરીશ્વરીમ્ । સપ્તદ્વારેષુ યુક્તાભિઃ પરિતઃ પ્રાઙ્ગણેષુ ચ
એ સાવધાન અને રાજમહિલાઓ, હાથમાં દંડ લઈને, સાત દ્વાર અને આસપાસના પ્રાંગણમાં ઊભી રહી રક્ષા કરતી.
તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પ્રાપ્ય સભાર્યો નન્દ એવ ચ । નનામ પરયા ભક્ત્યા દણ્ડવત્પ્રણિપત્ય ચ
એને જોઈને, નંદ અને તેની પત્ની આશ્ચર્યચકિત થયા; પરમ ભક્તિથી દંડવત્ પ્રણામ કરીને નમ્યા.
નિદ્રાં ત્યાક્ત્વા ચ સહસા બુબુધે સેશ્વરેચ્છયા । ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ વિષયજ્ઞાનવર્ચિતામ્
પ્રભુની ઈચ્છાથી, રાધાએ અચાનક ઊંઘ છોડીને જાગી ઉઠી; પળમાં જ તેને ઇન્દ્રિયજ્ઞાનથી ભરપૂર ચેતના મળી ગઈ.
પુરતો દંપતી દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ સાદરં સતી । ઉવાચ મધુરં ચૈવં તત્રૈવ સખિસંસદિ
સામે દંપતીને જોઈને, સતીએ આદરપૂર્વક પૂછ્યું; તે ત્યાં જ, સખીઓની વચ્ચે, મીઠા શબ્દો બોલી.
રાધિકોવાચ કસ્ત્વં ચાત્ર સમાયાતો બ્રૂહિ વા કિં પ્રયોજનમ્ । ન ચ મે વિષયજ્ઞાનં ન જાનામિ નરં પશુમ્
રાધાએ કહ્યું: તમે કોણ છો, અહીં કેમ આવ્યા છો? મને કહો, તમારું હેતુ શું છે? મને સંસારનું જ્ઞાન નથી, ન તો હું પુરુષ કે પશુને ઓળખું છું.
કિં જલં વા સ્થલં કિંવા નક્તં તિનં શ્રુણુ । સ્ત્રિયં પુમાંસં ક્લીબં વા નાહં જાનામિ ભેદાકમ્
પાણી શું છે, જમીન શું છે, રાત કે દિવસ શું છે, એ પણ મને ખબર નથી; સાંભળો, સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસકનો ભેદ પણ હું જાણતી નથી.