માઘાદિષડ્વિનિર્મિતમુત્તરાયણમીપ્સિતમ્ । શ્રાવણાદિમાસષટ્કં દક્ષિણાયનમેવ ચ
માઘથી અષાઢ સુધીના છ મહિના ઉત્તરાયણ કહેવાય છે; શ્રાવણથી શરૂ થતા છ મહિના દક્ષિણાયણ કહેવાય છે.
માઘાદાષાઢપર્યન્તં દિનં વૃદ્ધં ક્રમેણ વૈ । નક્તં વૃદ્ધં શ્રાવણશ્ચ પૌષપર્યન્તમેવ ચ
માઘથી અષાઢ સુધી દિવસો ધીમે ધીમે લાંબા થાય છે; જ્યારે શ્રાવણથી પોષ સુધી રાતો ધીમે ધીમે લાંબી થાય છે.
પ્રતિપત્પૂર્ણિમાન્તશ્ચ શુક્લપક્ષઃ પ્રકીર્તિતઃ । પૂર્ણિમાયાઃ પ્રતિપદશ્ચામાવાસ્યાન્ત એવ ચ
પ્રતિપદા થી પૂર્ણિમા સુધીનો સમય શુક્લપક્ષ કહેવાય છે; પૂર્ણિમા પછીની પ્રતિપદા થી અમાવાસ્યા સુધીનો સમય કૃષ્ણપક્ષ કહેવાય છે.
કૃષ્ણપક્ષસ્તુ વિજ્ઞેયો વેદવિદ્ભિર્નિરૂપિતઃ । દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ ચતુર્થી પઞ્ચમી તથા
કૃષ્ણપક્ષને વિદ્વાનો દ્વારા નિર્ધારિત માનવામાં આવે છે; બીજ, ત્રીજ, ચોથ અને પંચમ પણ એમાં આવે છે.
ષષ્ઠી ચ સપ્તમી ચૈવ હ્યષ્ટમી નવમી તથા । દશમ્યેકાદશી ચાપિ દ્વાદશી ચ ત્રયોદશી
છઠ્ઠ, સાતમ, આઠમ, નવમ, દસમ, એકાદશી, બારસ અને તેરસ – આ તિથિઓ પણ છે.
ચતુર્દશી કુહૂર્યાવદ્દિનં તુ ગણનં સ્મૃતમ્ । અશ્વિની ભરણી ચાપિ કૃત્તિકા રોહિણી તથા
ચૌદસ, જેને કુહૂ કહે છે, એ ગણતરીનું અંતિમ દિવસ છે; અશ્વિની, ભરણી, કૃત્તિકા અને રોહિણી પણ છે.
મૃગશિરસ્ત્થાઽઽર્દ્રા ચ નક્ષત્રે દ્વે પુનર્વસૂ । પુષ્યાશ્લેષે મઘા ચૈવ પૂર્વા ચોત્તરફાલ્ગુની
મૃગશિર્ષ અને આર્દ્રા, પુનર્વસુ, પુષ્ય, આશ્લેષા, મઘા, અને બંને પૂર્વા તથા ઉત્તરાફાલ્ગુની – આ બધા નક્ષત્રો છે.
હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી વિશાખા ચાનુરાધિકા । જ્યેષ્ઠા મૂલં તથા જ્ઞેયા પૂર્વાષાઢોત્તરા તથા
હસ્ત, ચિત્રા, સ્વાતી, વિશાખા, અનુરાધા, જેઠ, મૂળ, પૂર્વાષાઢા અને ઉત્તરાષાઢા – આ નક્ષત્રો પણ છે.
શ્રવણાભિજિતી ચૈવ ધનિષ્ઠા ચ પ્રકીર્તિતા । તતઃ શતભિષા જ્ઞેય પૂર્વાભાદ્રપદા તથા
શ્રવણ, અભિજિત અને ધનિષ્ઠા કહેવામાં આવે છે; પછી શતભિષા અને પૂર્વાભાદ્રપદ પણ છે.
તથોત્તરા તુ વિજ્ઞેયા રેવતી ચરમા સ્મૃતા । અષ્ટાવિંશતિ નક્ષત્રં કલત્રં શશિનસ્તથા
પછી ઉત્તરાભાદ્રપદ ઓળખાય છે; રેવતી છેલ્લું નક્ષત્ર માનવામાં આવે છે. કુલ અઠ્ઠાવીસ નક્ષત્રો છે, જે ચંદ્રની પત્નીઓ છે.
ક્રમેણ તાભિઃ સાર્ધ ચ ચન્દ્રસ્તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ । સપ્તવિંશતિ નક્ષત્રં કલત્રં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્
આ બધા સાથે ચંદ્ર ક્રમશઃ રહે છે; પરંપરામાં સત્તાવીસ નક્ષત્રો ચંદ્રની પત્નીઓ કહેવાય છે.
અભિજિચ્છૂવણચ્છાયા તેનાષ્ટાવિંશતિઃ સ્મૃતા । એકદા ચ મધૌ ચન્દ્રો રોહિણ્યા વામયા સહ
અભિજિતને છાંયાનુરૂપ માનવામાં આવે છે, એટલે અઠ્ઠાવીસ નક્ષત્રો ગણાય છે; એક વખતે મધુ માસમાં ચંદ્રે પોતાની પ્રિય રોહિણી સાથે આનંદ કર્યો હતો.
રેમે દિવાનિશં નિત્યં શ્રવણા ચ ચુકોપ સા । છાયાં ચ દત્ત્વા ચન્દ્રાય યયૌ તાતાન્તિકં ભિયા
એણે દિવસ-રાત રોહિણી સાથે આનંદ માણ્યો, પણ શ્રવણા ગુસ્સે થઈ; એણે પોતાની છાંયા ચંદ્રને આપી અને ડરથી પિતાના ઘરે ચાલી ગઈ.
તતઃ પિતરમાદાય સા ચક્રે ચ વિભાગકમ્ । બભૂવ તેન નક્ષત્રમભિજિન્નામકં પુરા
પછી એ પિતાને લઈને વિભાજન કર્યું; એ રીતે પ્રાચીન સમયમાં અભિજિત નામનું નક્ષત્ર થયું.
એતચ્છ્રુત્વા કૃષ્ણમુખાચ્છતશ્રૃઙ્ગે ચ પર્વતે । નક્ષત્રં કથિતં વત્સ તિથ્યા ભ્રમતિ નિત્યશઃ
શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી, એ શતશૃંગ પર્વત પર, જ્યારે આ વાત સાંભળી, બેટા, તારાઓ તિથિઓમાં સતત ફરતા રહે છે એમ વર્ણવાયું છે.
યોગં ચ કરણં ચૈવ મદ્વક્ત્રેણ નિશામય । વિષ્કમ્ભઃ પ્રીતિરાયુષ્માન્સૌભાગ્યઃ શોભનસ્તથા
મારા મુખથી તું યોગ અને ગણતરી ધ્યાનથી સાંભળ, જેનાથી આધાર, પ્રેમ, દીર્ઘાયુ, સદભાગ્ય અને સૌંદર્ય મળે છે.
અતિગણ્ડઃ સુકર્મા ચ ઘૃતિઃ શૂલસ્તથૈવ ચ । ગણ્ડો વૃદ્ધિર્ધ્રુવશ્ચૈવ વ્યાઘાતો હર્ષણાસ્તથા
અતિગંડ, શુભકર્મ, ઘૃતિ, શૂળ, ગંડ, વૃદ્ધિ, ધ્રુવ, વ્યાઘાત અને હર્ષણ પણ છે.
વજ્રં સિદ્ધિર્વ્યતીપાતો વરીયાન્પરિઘઃ શિવઃ । સિદ્ધિઃ સાધ્યઃ શુભઃ શુક્લો બ્રહ્મેન્દ્રો વૈધૃતિસ્તથા
વજ્ર, સિદ્ધિ, વ્યતીપાત, વરીયાન, પરિઘ, શુભતા, સિદ્ધિ, સાધ્ય, શુભ, શુક્લ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને વૈધૃતિ પણ કહેવાયા છે.
કીર્તિતસ્તે યોગગણઃ કરણં શ્રૂયતામિતિ । બવશ્ચ બાલવશ્ચૈવ કૌલવસ્તૈતિલસ્તથા
યોગનો સમૂહ જણાવ્યો છે; હવે કરણો સાંભળ: બવ, બાલવ, કૌલવ અને તૈતિલ.
ગરશ્ચ વણિજશ્ચાપિ વિષ્ટિશ્ચ શકુનિસ્તથા । ચતુષ્પાચ્ચાપિ નાગશ્ચ કિંસ્તુઘ્ન ઇતિ કીર્તિતમ્
ગર, વણિજ, વિષ્ટિ અને શકુનિ; તેમજ ચતુષ્પાદ, નાગ અને કિમ્સ્તુઘ્ન પણ કહેવાયા છે.
નરાણાં ચાપિ માસેન પિતૄણાં ચ દિવાનિશમ્ । શુક્લે ચાપિ દિનં તેષાં કૃષ્ણે નક્તં પ્રકીર્તિતમ્
માણસો માટે એક મહિનો, પિતૃઓ માટે દિવસ-રાત; તેમના માટે શુક્લપક્ષ દિવસ અને કૃષ્ણપક્ષ રાત કહેવાય છે.
વત્સરેણ નારાણાં ચ સુરાણાં ચ દિવાનિશમ્ । દિનં તેષામુત્તરે ચ નક્તં ચ દક્ષિણાયને
માણસો માટે વર્ષ, દેવતાઓ માટે દિવસ-રાત; તેમના માટે ઉત્તરાયણ દિવસ અને દક્ષિણાયન રાત કહેવાય છે.
મન્વન્તરં તુ દિવ્યાનાં યુગાનામેકસપ્તતિઃ । મનોરાયુઃ પરિમિતં શક્રસ્યાઽઽયુઃ પ્રકીર્તિતમ્
દેવતાઓ માટે મન્વંતર એકોતેર યુગોનું હોય છે; મનુનું આયુષ્ય નક્કી છે અને ઇન્દ્રનું આયુષ્ય પણ જણાવાયું છે.
પઞ્ચવિંશત્સહસ્રં ચ તથા પઞ્ચશતં પરમ્ । તત્ર સૂર્યગતિર્નાસ્તિ શક્રપાતાનુસારતઃ
પંચવીસ હજાર અને પાંચસો એ સર્વોચ્ચ ગણાય છે; ત્યાં સૂર્યની ગતિ નથી, એ ઇન્દ્રના પાતને અનુસરે છે.
દિવાનિશં ચ જાનન્તિ બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ । દણ્ડદ્વયં નરપલં શક્રપાતેન તત્પલમ્
બ્રહ્મલોકના રહેવાસીઓ દિવસ-રાત જાણે છે; બે દંડ એટલે માનવ કલાક, અને ઇન્દ્રના પાતથી એનું માપ થાય છે.
એવં ત્રિશદ્દિનેનૈવ ધાતુર્માસઃ પ્રકીર્તિતઃ । અબ્દો દ્વાદશભિર્માસૈરેવં તસ્ય શતાયુષઃ
આ રીતે ત્રણ દિવસથી ધાતાનું એક મહિનો કહેવાય છે; અને બાર મહિના મળીને એક વર્ષ, એ શતાયુષ્ય માટે ગણાય છે.
બ્રહ્મણઃ પતનેનૈવ નિમેષાચ્છ્રીહરેરપિ । ધાતુઃ પાતાનુસારેણ વૈકુણ્ઠે ન દિવાનિશમ્
બ્રહ્માના પાતથી શ્રીહરિ માટે એક પળ જેટલો સમય થાય છે; ધાતાના પાત પ્રમાણે વૈકુંઠમાં દિવસ-રાત નથી.
તત્ર સૂર્યગતિર્નાસ્તિ ચૈવં ગોલોકતઃ સ્મૃતમ્ । વૈકુણ્ઠવાસિનઃ સર્વે ન વૈ જાનન્ત્યહર્નિશમ્
ત્યાં સૂર્યની ગતિ નથી; એ ગોલોકમાંથી યાદ રાખવામાં આવ્યું છે; વૈકુંઠના બધા રહેવાસીઓ દિવસ-રાત જાણતા નથી.
ચન્દ્રસ્યાપિ ગ્રહાણાં ચ ગતિર્નાસ્તિ ચ તત્ર વૈ । ચક્રં નૈવ ભ્રમત્યેવ રાશીનામિચ્છયા હરેઃ
ત્યાં ચંદ્ર કે ગ્રહોની ગતિ નથી; રાશિ મુજબ ચક્ર ફરતું નથી, બધું હરિની ઈચ્છાથી થાય છે.
દિનં ચ તેજસા દીપ્તં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ । નક્તં તેજોવિહીનં ચ હરૌ ચ મન્દિરં ગતે
દિવસ કૃષ્ણપરમાત્માની તેજથી પ્રકાશિત થાય છે; રાત તેજ વિહિન હોય છે, જયારે હરિ પોતાના મંદિરમાં જાય છે.