સ્વર્ણમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રં યાવત્પ્રસ્થજલપ્લુતમ્ । દણ્ડદ્વયે મુહૂર્તઃ સ્યાત્વષ્ટિદણ્ડાત્મિકા તિથિઃ
સ્વર્ણમાશામાં છિદ્ર કરી, જેટલું પાણી એક પ્રસ્થમાં આવે એ માપ છે; બે દંડથી મુહૂર્ત થાય છે અને આઠ દંડથી તિથિ બને છે.
તદષ્ટભાગઃ પ્રહરઃ પ્રમાણં ચ નિરૂપણમ્ । ચતુર્ભિઃ પ્રહરૈ રાત્રિશ્ચતુર્ભિર્દિનમુચ્યતે
એનો આઠમો ભાગ પ્રહર કહેવાય છે અને એ જ ગણતરી છે; ચાર પ્રહરથી રાત થાય છે અને ચારથી દિવસ ગણાય છે.
તિથિપઞ્ચદશેનૈવ પક્ષમાનં પ્રકીર્તિતમ્ । પક્ષદ્વયેન માસઃ સ્યાચ્છુક્લકૃષ્ણાભિધેન ચ
પંદર તિથિએ પખવાડિયું કહેવાય છે; બે પખવાડિયે મહિનો બને છે, જેને શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષ કહે છે.
ઋતુર્માસદ્વયેનૈવ તત્ષટ્કેનૈવ વત્સરઃ । વસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશ્ચ શરદ્ધેમન્તશીતકાઃ
બે મહિના એક ઋતુ થાય છે અને આવી છ ઋતુથી વર્ષ બને છે; વસંત, ઉનાળો, વરસાદ, Sharad, હેમંત અને શિયાળો.
વર્ષાઃ પઞ્ચવિધા જ્ઞેયાઃ કાલવિદ્ભિર્નિરૂપિતાઃ । સંવત્સરઃ પ્રવત્સર ઇલાવત્સર એવ ચ
કાળના જાણકારો કહે છે કે પાંચ પ્રકારના વર્ષ હોય છે: સંવત્સર, પ્રવત્સર, ઇલાવત્સર અને બીજા.
અનુવત્સરો વત્સરોઽયમિતિ કાલવિદો વિદુઃ । અબ્દો દ્વિષટ્કમાસૈશ્ચ તન્નામ શુણુ ચોદ્ધવ
કાળના જાણકારો તેને અનુવત્સર, વત્સર વગેરે નામે ઓળખે છે; વર્ષમાં બે વધારાના મહિના હોય છે—આ નામ સાંભળ, ઉદ્ધવ.
વૈશાખો જ્યેષ્ઠ આષાઢઃ શ્રાવણો ભાદ્ર એવ ચ । આશ્વિનઃ કાર્તિકો માર્ગઃ પૌષો માઘસ્તુ ફાલ્ગુનઃ
વૈશાખ, જેઠ, અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો, આશ્વિન, કારતક, મારગશીર્ષ, પોષ, માઘ અને ફાગણ – આ બધા મહિનાઓ છે.
સૈત્રસ્તુ ચરમો જ્ઞેયો વર્ષશેષી નિરૂપિતઃ । વસન્તશ્ચૈત્રવૈશાખમાસયુગ્મેન કીર્તિતઃ
ચૈત્ર છેલ્લો મહિનો કહેવાય છે; આમ, વર્ષના બાકીના મહિનાઓનું વર્ણન થયું. વસંત ઋતુ ચૈત્ર અને વૈશાખના જોડથી ઓળખાય છે.
જ્યેષ્ઠાવાઢદ્વયેનૈવ ગ્રીષ્મસ્તુ પરિકીર્તિતઃ । વર્ષા શ્રાવણભદ્રે ચ હ્યાશ્વિને કાર્તિકે શરત્
જેઠ અને બે અષાઢને ઉનાળાની ઋતુ માનવામાં આવે છે; શ્રાવણ અને ભાદરવો વરસાદી ઋતુ છે, જ્યારે આશ્વિન અને કારતક શરદ ઋતુ છે.
માર્ગે પૌષે ચ હેમન્તઃ શિશિરો માઘફાલ્ગુને । અબ્દસ્તુ ચાયનૈ દ્વે વૈ ચોત્તરે દક્ષિણાયને
મારગશીર્ષ અને પોષ હેમંત ઋતુ છે; માઘ અને ફાગણ શીત ઋતુ છે. વર્ષ બે ભાગમાં વહેંચાય છે – ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયણ.
માઘાદિષડ્વિનિર્મિતમુત્તરાયણમીપ્સિતમ્ । શ્રાવણાદિમાસષટ્કં દક્ષિણાયનમેવ ચ
માઘથી અષાઢ સુધીના છ મહિના ઉત્તરાયણ કહેવાય છે; શ્રાવણથી શરૂ થતા છ મહિના દક્ષિણાયણ કહેવાય છે.
માઘાદાષાઢપર્યન્તં દિનં વૃદ્ધં ક્રમેણ વૈ । નક્તં વૃદ્ધં શ્રાવણશ્ચ પૌષપર્યન્તમેવ ચ
માઘથી અષાઢ સુધી દિવસો ધીમે ધીમે લાંબા થાય છે; જ્યારે શ્રાવણથી પોષ સુધી રાતો ધીમે ધીમે લાંબી થાય છે.
પ્રતિપત્પૂર્ણિમાન્તશ્ચ શુક્લપક્ષઃ પ્રકીર્તિતઃ । પૂર્ણિમાયાઃ પ્રતિપદશ્ચામાવાસ્યાન્ત એવ ચ
પ્રતિપદા થી પૂર્ણિમા સુધીનો સમય શુક્લપક્ષ કહેવાય છે; પૂર્ણિમા પછીની પ્રતિપદા થી અમાવાસ્યા સુધીનો સમય કૃષ્ણપક્ષ કહેવાય છે.
કૃષ્ણપક્ષસ્તુ વિજ્ઞેયો વેદવિદ્ભિર્નિરૂપિતઃ । દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ ચતુર્થી પઞ્ચમી તથા
કૃષ્ણપક્ષને વિદ્વાનો દ્વારા નિર્ધારિત માનવામાં આવે છે; બીજ, ત્રીજ, ચોથ અને પંચમ પણ એમાં આવે છે.
ષષ્ઠી ચ સપ્તમી ચૈવ હ્યષ્ટમી નવમી તથા । દશમ્યેકાદશી ચાપિ દ્વાદશી ચ ત્રયોદશી
છઠ્ઠ, સાતમ, આઠમ, નવમ, દસમ, એકાદશી, બારસ અને તેરસ – આ તિથિઓ પણ છે.
ચતુર્દશી કુહૂર્યાવદ્દિનં તુ ગણનં સ્મૃતમ્ । અશ્વિની ભરણી ચાપિ કૃત્તિકા રોહિણી તથા
ચૌદસ, જેને કુહૂ કહે છે, એ ગણતરીનું અંતિમ દિવસ છે; અશ્વિની, ભરણી, કૃત્તિકા અને રોહિણી પણ છે.
મૃગશિરસ્ત્થાઽઽર્દ્રા ચ નક્ષત્રે દ્વે પુનર્વસૂ । પુષ્યાશ્લેષે મઘા ચૈવ પૂર્વા ચોત્તરફાલ્ગુની
મૃગશિર્ષ અને આર્દ્રા, પુનર્વસુ, પુષ્ય, આશ્લેષા, મઘા, અને બંને પૂર્વા તથા ઉત્તરાફાલ્ગુની – આ બધા નક્ષત્રો છે.
હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી વિશાખા ચાનુરાધિકા । જ્યેષ્ઠા મૂલં તથા જ્ઞેયા પૂર્વાષાઢોત્તરા તથા
હસ્ત, ચિત્રા, સ્વાતી, વિશાખા, અનુરાધા, જેઠ, મૂળ, પૂર્વાષાઢા અને ઉત્તરાષાઢા – આ નક્ષત્રો પણ છે.
શ્રવણાભિજિતી ચૈવ ધનિષ્ઠા ચ પ્રકીર્તિતા । તતઃ શતભિષા જ્ઞેય પૂર્વાભાદ્રપદા તથા
શ્રવણ, અભિજિત અને ધનિષ્ઠા કહેવામાં આવે છે; પછી શતભિષા અને પૂર્વાભાદ્રપદ પણ છે.
તથોત્તરા તુ વિજ્ઞેયા રેવતી ચરમા સ્મૃતા । અષ્ટાવિંશતિ નક્ષત્રં કલત્રં શશિનસ્તથા
પછી ઉત્તરાભાદ્રપદ ઓળખાય છે; રેવતી છેલ્લું નક્ષત્ર માનવામાં આવે છે. કુલ અઠ્ઠાવીસ નક્ષત્રો છે, જે ચંદ્રની પત્નીઓ છે.
ક્રમેણ તાભિઃ સાર્ધ ચ ચન્દ્રસ્તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ । સપ્તવિંશતિ નક્ષત્રં કલત્રં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્
આ બધા સાથે ચંદ્ર ક્રમશઃ રહે છે; પરંપરામાં સત્તાવીસ નક્ષત્રો ચંદ્રની પત્નીઓ કહેવાય છે.
અભિજિચ્છૂવણચ્છાયા તેનાષ્ટાવિંશતિઃ સ્મૃતા । એકદા ચ મધૌ ચન્દ્રો રોહિણ્યા વામયા સહ
અભિજિતને છાંયાનુરૂપ માનવામાં આવે છે, એટલે અઠ્ઠાવીસ નક્ષત્રો ગણાય છે; એક વખતે મધુ માસમાં ચંદ્રે પોતાની પ્રિય રોહિણી સાથે આનંદ કર્યો હતો.
રેમે દિવાનિશં નિત્યં શ્રવણા ચ ચુકોપ સા । છાયાં ચ દત્ત્વા ચન્દ્રાય યયૌ તાતાન્તિકં ભિયા
એણે દિવસ-રાત રોહિણી સાથે આનંદ માણ્યો, પણ શ્રવણા ગુસ્સે થઈ; એણે પોતાની છાંયા ચંદ્રને આપી અને ડરથી પિતાના ઘરે ચાલી ગઈ.
તતઃ પિતરમાદાય સા ચક્રે ચ વિભાગકમ્ । બભૂવ તેન નક્ષત્રમભિજિન્નામકં પુરા
પછી એ પિતાને લઈને વિભાજન કર્યું; એ રીતે પ્રાચીન સમયમાં અભિજિત નામનું નક્ષત્ર થયું.
એતચ્છ્રુત્વા કૃષ્ણમુખાચ્છતશ્રૃઙ્ગે ચ પર્વતે । નક્ષત્રં કથિતં વત્સ તિથ્યા ભ્રમતિ નિત્યશઃ
શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી, એ શતશૃંગ પર્વત પર, જ્યારે આ વાત સાંભળી, બેટા, તારાઓ તિથિઓમાં સતત ફરતા રહે છે એમ વર્ણવાયું છે.
યોગં ચ કરણં ચૈવ મદ્વક્ત્રેણ નિશામય । વિષ્કમ્ભઃ પ્રીતિરાયુષ્માન્સૌભાગ્યઃ શોભનસ્તથા
મારા મુખથી તું યોગ અને ગણતરી ધ્યાનથી સાંભળ, જેનાથી આધાર, પ્રેમ, દીર્ઘાયુ, સદભાગ્ય અને સૌંદર્ય મળે છે.
અતિગણ્ડઃ સુકર્મા ચ ઘૃતિઃ શૂલસ્તથૈવ ચ । ગણ્ડો વૃદ્ધિર્ધ્રુવશ્ચૈવ વ્યાઘાતો હર્ષણાસ્તથા
અતિગંડ, શુભકર્મ, ઘૃતિ, શૂળ, ગંડ, વૃદ્ધિ, ધ્રુવ, વ્યાઘાત અને હર્ષણ પણ છે.
વજ્રં સિદ્ધિર્વ્યતીપાતો વરીયાન્પરિઘઃ શિવઃ । સિદ્ધિઃ સાધ્યઃ શુભઃ શુક્લો બ્રહ્મેન્દ્રો વૈધૃતિસ્તથા
વજ્ર, સિદ્ધિ, વ્યતીપાત, વરીયાન, પરિઘ, શુભતા, સિદ્ધિ, સાધ્ય, શુભ, શુક્લ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને વૈધૃતિ પણ કહેવાયા છે.
કીર્તિતસ્તે યોગગણઃ કરણં શ્રૂયતામિતિ । બવશ્ચ બાલવશ્ચૈવ કૌલવસ્તૈતિલસ્તથા
યોગનો સમૂહ જણાવ્યો છે; હવે કરણો સાંભળ: બવ, બાલવ, કૌલવ અને તૈતિલ.
ગરશ્ચ વણિજશ્ચાપિ વિષ્ટિશ્ચ શકુનિસ્તથા । ચતુષ્પાચ્ચાપિ નાગશ્ચ કિંસ્તુઘ્ન ઇતિ કીર્તિતમ્
ગર, વણિજ, વિષ્ટિ અને શકુનિ; તેમજ ચતુષ્પાદ, નાગ અને કિમ્સ્તુઘ્ન પણ કહેવાયા છે.