તદ્ગુણં મહિમાનં ચ પ્રીતિં ચ પ્રેમસાગરમ્ । સ્મારં સ્મારં ચ સૌભાગ્યં મનો મે ન સ્થિરં ચલમ્
તેના ગુણ, મહિમા, પ્રેમ અને પ્રેમનો સમુદ્ર—આ સૌભાગ્યને વારંવાર યાદ કરતાં, મારું મન સ્થિર રહેતું નથી, અશાંત છે.
જગતાં યુવતીનાં ચ કાસાં વા દુઃખમીદૃશમ્ । શ્રીકૃષ્ણભેદદુઃખ ચ કા વા જાનાતિ માં વિના
સંસારની યુવતીઓમાં, કઈની આવી દુઃખ છે? શ્રીકૃષ્ણથી વિયોગનું દુઃખ મારા સિવાય બીજું કોણ જાણે?
કિં ચિજ્જાનાતિ સીતા સાઽપ્યહં ચ વિધિબોધિતમ્ । મત્પરા દુઃખિની નાસ્તિ કામિનીષુ જગત્ત્રયે
શાયદ સીતાએ થોડું જાણ્યું હશે, અને હું પણ, જેમ કે વિધિએ બતાવ્યું છે; ત્રણ લોકની સ્ત્રીઓમાં, મારી જેટલી પ્રેમી અને દુઃખી બીજું કોઈ નથી.
કાવાયાતિ પ્રતીતિં મે શ્રુત્વા ચ માનસીં વ્યથામ્ । કાસાં વા મત્સમં દુઃખં યુવતીનાં સુતોદ્ધવ
મારી મનની પીડા સાંભળીને કોણ વિશ્વાસ કરશે? યુવતીઓમાં, ઉદ્ધવના પુત્ર, મારી જેટલું દુઃખ કઈને છે?
રાધિકાસદૃશી સ્ત્રીષુ ન ભૂતા ન ભવિષ્યતિ । દુઃખિની વિરહાતપ્તા સુખસૌભાગ્યવર્ચિતા
સ્ત્રીઓમાં રાધિકા જેવી કોઈ હતી નથી, અને રહેશે પણ નહીં; વિયોગથી દુઃખી, છતાં સુખ, સૌભાગ્ય અને તેજથી ભરપૂર.
સંપ્રાપ્ય કલ્પવૃક્ષં ચ પતિં ચ જગતાં પતિમ્ । વઞ્ચિતાઽહં વિધાત્રા ચ નિર્દયેન ચ પાપિના
કલ્પવૃક્ષ અને સંસારના પતિને પતિ તરીકે પામ્યા છતાં, હું નિર્દય અને પાપી વિધિ દ્વારા છેતરાઈ ગઈ છું.
જીવનં સફલ જન્મ સુસ્નિગ્ધં ચક્ષુષી મનઃ । તત્પાદપદ્મવક્ત્રેન્દુરૂપવેષપ્રદર્શનાત્
જીવન સફળ છે, જન્મ ધન્ય છે, આંખો અને મન ખૂબ સંતોષ પામે છે—તેના કમળ જેવા પગ, ચાંદ જેવું મુખ અને સુંદર રૂપના દર્શનથી.
યન્નામશ્રુતિમાત્રેણ પઞ્ચ પ્રાણાઃ પ્રહર્ષિતાઃ । સ્મૃતિમાત્રાત્પ્રફુલ્લ્યન્ત આત્મા સુસ્નિગ્ધ એવ ચ
માત્ર તેનું નામ સાંભળતાં જ પાંચ પ્રાણ આનંદિત થાય છે; માત્ર સ્મરણથી આત્મા ફૂલી ઊઠે છે અને ખૂબ સંતોષ પામે છે.
યશ્ચ પસ્પર્શ સુરતૌ યશસ્ત્રિભુવનષ્વપિ । કથા વા સંપદા વત્સ વિસ્મરામિ તમીશ્વરમ્
જેના પ્રેમમાં સ્પર્શ, ત્રણ લોકમાં યશ, તેની કથાઓ અને સંપત્તિ—હું, બાલક, એ ઈશ્વરને ક્યારેય ભૂલી શકી નથી.
ત્રૈલોક્યવિજયં રૂપં ગુણમેવ બિભર્તિ યઃ । ન નિર્મિતો યો વિધિના તેનૈવ નિર્મિતો વિધિઃ
જેનું રૂપ ત્રણ લોકને જીતે છે અને જે બધા ગુણ ધરાવે છે; તેને વિધિએ બનાવ્યો નથી, પણ વિધિ એના દ્વારા બને છે.
તં વિધેશ્ચ વિધાતારં દાતારં સર્વસંપદામ્ । કલ્પવૃક્ષાત્પરં શાન્તં લક્ષ્મીકાન્તં મનોહરમ્
તે વિધિના સર્જનહાર છે, સર્વ સંપત્તિ આપનાર છે; કલ્પવૃક્ષથી પણ શ્રેષ્ઠ, શાંત, લક્ષ્મીનો પ્રિય અને મનમોહક છે.
સર્વેશં સર્વબીજં ચ પરમાત્માનમીશ્વરમ્ । કયા વા સંપદા તાત વિસ્મરામિ ચતં પતિમ્
સર્વનો સ્વામી, સર્વનો બીજ, પરમાત્મા અને શાસક—કઈ સંપત્તિથી, બાલક, હું એ પતિને ક્યારેય ભૂલી શકું?
યસ્ય નિર્મઞ્છનાર્હશ્ચ ન ચન્દ્રો ન ચ મન્મથઃ । નૈવાશ્વિનીકુમારશ્ચ ગુણસાભ્યં ન દિશ્વતઃ
તેના રૂપ અને ગુણની સરખામણી માટે ચાંદ, મનમથ, અશ્વિનીકુમાર કે કોઈ દિશા પણ યોગ્ય નથી.
ધ્યાયન્તે યત્પદામ્ભોજં બ્રહ્મેશશેષસંજ્ઞકાઃ । કયા વા સંપદા તાત વિસ્મરામિ ચ તં પ્રભુમ્
બ્રહ્મા, શિવ અને શેષ જેવો કહેવાતા લોકો તેના કમળ જેવા પગનું ધ્યાન કરે છે; કઈ સંપત્તિથી, બાલક, હું એ પ્રભુને ક્યારેય ભૂલી શકું?
સ્વપ્ને પશ્યન્તિ યે રૂપમતુલં ચ મનોહરમ્ । તેઽપિ સર્વં પરિત્યજ્ય ધ્યાયાન્તે તમર્નિશમ્
જે લોકો સ્વપ્નમાં પણ એ અનન્ય અને મનમોહક રૂપને જુએ છે, તેઓ બધું છોડીને એ ભગવાનનું દિવસ-રાત ધ્યાન કરે છે.
ગુણેન શૈલઃ સલિલં શુષ્કકાષ્ઠં દ્રવેદિતિ । મૃતવૃક્ષો મુકુલિતઃ સ્તમ્ભિતશ્ચ સમીરણઃ
એના ગુણથી પર્વત ઓગળી જાય છે, પાણી ઘણું થઈ જાય છે, સુકાં લાકડાં પણ પ્રવાહી બની જાય છે, મરેલી વૃક્ષોમાં પુષ્પો ફૂટે છે અને પવન પણ અટકી જાય છે.
સૂર્યશ્ચ જલધિશ્ચૈવ સ્થગિતો ભક્તિભાવતઃ । કયા વા સંપદા પુત્ર વિસ્મરામિ ચતં પ્રિયમ્
સૂર્ય અને સમુદ્ર પણ ભક્તિથી રોકાઈ જાય છે; એ પ્રિય ભગવાનને હું કઈ સંપત્તિથી ભૂલી શકું, એ તો શક્ય નથી, પુત્ર.
યદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં સૂર્યસ્તપતિ યદ્ભયાત્ । વર્ષતીન્દ્રો દહત્યગ્નિર્મૃત્યુશ્ચરતિ જન્તુષુ
એના ભયથી પવન ફૂંકાય છે, સૂર્ય તેજ આપે છે, ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, અગ્નિ બળે છે અને મૃત્યુ જીવોમાં ફરતો રહે છે.
યદ્ભયાત્ફલિનો વૃક્ષાઃ પુષ્પિતાઃ સમયેઽપિ ચ । સમુદ્રાઃ સ્વાત્મવિષયે ગ્રહાશ્ચ મુનયઃ સુરાઃ
એના ભયથી વૃક્ષો ફળ અને ફૂલ આપે છે, સમુદ્ર પોતાની મર્યાદામાં રહે છે, ગ્રહો, મુનિઓ અને દેવતાઓ પણ પોતાની હદમાં રહે છે.
કાલસ્ય કાલઃ સંહર્તુઃ સંહર્તા સ્રષ્ટુરીશ્વરઃ । સ્વાધીનશ્ચ સ્વતન્ત્રશ્ચ સ્વયમેવાઽઽત્મસંજ્ઞકઃ
એ જ સમયનો સમય છે, વિનાશકનો વિનાશક છે, સર્જનહારનો ઈશ્વર છે; એ સ્વયં સ્વતંત્ર અને સ્વાધીન છે, અને આત્મા તરીકે ઓળખાય છે.
કયા વા સંપદા ભક્ત વિસ્મરામિ ચ તં પ્રભુમ્ । પ્રબોધો નાસ્તિ તદ્ભેદે યેન માં બોધયેદ્બુધઃ
હે ભક્ત, એ પ્રભુને હું કઈ સંપત્તિથી ભૂલી શકું? એથી અલગ રહીને કોઈ જ્ઞાનીએ મને જાગૃત કરી શકે એવી જાગૃતિ નથી.
માં ચ બોધયિતું શક્તા ન સાવિત્રી સરસ્વતી । ન વેદા ન ચ વેદાઙ્ગાઃ કે વા સન્તશ્ચ કે સુરાઃ
મને જાગૃત કરવા માટે સાવિત્રી કે સરસ્વતી, વેદો કે વેદાંગો, કોઈ સંત કે દેવતા પણ શક્તિશાળી નથી.
સહસ્રવક્ત્રોઽનન્તશ્ચ વેદાનાં જનકો વિધિઃ । ન શંભુનં ગણેશાશ્ચ યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ
સહસ્રમુખ અનંત, વેદોના સર્જનહાર બ્રહ્મા, શંભુ, ગણેશ અને યોગીઓના ગુરુઓ પણ એમાં समर्थ નથી.
સ્થિતેર્ગતિશ્ચિન્તનીયા માર્ગશૂન્યે કુતો ગતિઃ । કાલસાધ્યં ચ સર્વ ચ સુખં દુઃખં શુભાશુભમ્
જીવનની દિશા વિચારવા જેવી છે; જ્યાં માર્ગ નથી, ત્યાં ગતિ કેવી રીતે થાય? બધું સુખ, દુઃખ, શુભ અને અશુભ સમયના આધિન છે.
દુર્નિવારઃ સ કાલશ્ચ કાલસાધ્યં જગત્સુ ચ । ઉત્તિષ્ઠ મથુરાં ગચ્છ સુખં વત્સ મનોહરમ્
એ સમય અપરિહાર્ય છે, અને જગતમાં બધું સમયના આધિન છે; ઊઠો, મથુરા જાઓ, હે વત્સ, એ મનોહર સ્થળ તરફ.
વ્રજવાકં પરિત્યજ્ય ભવાંશ્ચ ગમનોત્સુકઃ । સુચિરં કૃષ્ણવિચ્છેદો દુઃખાય ન સુખાય ચ
વ્રજ છોડીને તમે જવા માટે ઉત્સુક છો; કૃષ્ણથી લાંબી વિરુદતા દુઃખ આપે છે, સુખ નથી.
પશ્ય ચન્દ્રમુખં તસ્ય જન્મમૃત્યુજરાપહમ્ । રાધિકાવચનં શ્રુત્વા રુરોદ ભૃશમુદ્ધવઃ રુદતીં રાધિકાં દૃષ્ટ્વા બન્ધુવિચ્છેદકાતરામ્
એના ચંદ્રમુખી ચહેરાને જુઓ, જે જન્મ, મૃત્યુ અને વૃદ્ધાવસ્થાને દૂર કરે છે; રાધાના શબ્દો સાંભળીને ઉદ્ધવ ખૂબ રડ્યો, અને રાધાને રડતી જોઈ, પોતાના સગાંથી વિરુદતા માટે દુઃખી થઈ.
ઇતિo શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તo નારદનાo રાધોદ્ધવસંo પઞ્ચનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત મહાપુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડના નારદ, રાધા અને ઉદ્ધવ સંવાદનો પચાનું પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
અથ ષણ્ણવતિતમોઽધ્યાયઃ નારાયણ ઉવાચ શ્રીકૃષ્ણસ્મરણં કૃત્વા ગમનોન્મુખમુદ્ધવમ્ । નતં રાધાપદામ્ભોજે શિરસા પુલકાઞ્ચિતમ્
હવે છાણું પચાસમો અધ્યાય. નારાયણ કહે છે: શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરીને, જવા માટે તૈયાર ઉદ્ધવ રાધાના કમળ જેવા પગ પર શિર નમાવે છે, અને તેના શરીરે રોમાંચ આવે છે.
ઉવાચ માધવી ગોપી રુદતી પ્રેમવિહ્વલા । ભક્તં રુદન્તમુચ્છૈશ્ચ રાધાવિચ્છેદકાતરમ્
માધવી ગોપી, પ્રેમથી વિહ્વળ અને રડતી, એ ભક્તને બોલી, જે પણ ઉંચે રડતો અને રાધાથી વિરુદતા માટે દુઃખી હતો.