રાધિકાં મૂર્ચ્છિતાં દૃષ્ટ્વા પશ્ચાત્કૃત્વા તમુદ્વવમ્ । ઉવાચ માધવી ગોપી રાધાયાઃ પુરતઃ સ્થિતા
રાધિકા બેભાન પડી જોઈને, માધવી વિચારીને, રાધા સામે ઉભી રહીને બોલી—
માધવ્યુવાચ કિં વા ચોરસ્ય કૃષ્ણસ્ય રૂપં વા વેષમુત્તમમ્ । કિં સુખં વિભવં કિં વા ગૌરવં ચાપ્યનુત્તમમ્
માધવી બોલી: શું એ કૃષ્ણનું ચોરી કરવું છે, કે એનું રૂપ છે, કે એના ઉત્તમ વસ્ત્ર છે? શું એનું સુખ, ધન કે એનું અપરંપાર મહિમા છે?
કિં વા તદ્વીર્યમૈશ્વર્યં શૌર્ય વા દુરતિક્રમમ્ । કિં વા સિદ્ધં પ્રસિદ્ધં વા કિં વા તુલ્યં ગુણોત્તમમ્
એની શક્તિ શું છે, એનું ઐશ્વર્ય કે એનું અપરાજિત શૌર્ય શું છે? શું એમાં એવું કંઈ છે જે પ્રસિદ્ધ છે, કે જે ગુણમાં સમાન છે?
ઇતો વા કુત આયાતઃ પુનરેવ કુતો ગતઃ । બાલકો ગોપવેષશ્ચ નહિ રાજાત્મજઃ પુમાન્
એ અહીંથી ક્યાંથી આવ્યો અને ફરી ક્યાં ગયો? એ તો ગોપાળ બાળક છે, રાજકુમાર કે પુરુષ નથી.
ત્વં કિં સ્મરસિ કલ્યાણિ ગોપાલં નન્દનન્દનમ્ । આત્માનં રક્ષયત્નેન કઃ પ્રિયઃ સ્વાત્મનઃ પરઃ
હે કલ્યાણી, તું એ ગોપાળ, નંદનંદનને કેમ યાદ કરે છે? પોતાનું રક્ષણ જાતે કર, પોતાને કરતાં પરકોઈ પ્રિય નથી.
ધિક્ત્વાં રાધેઽતિનિર્લજ્જાં તવૈવ જીવનં વૃથા । જગતો યુવતીનાં ચ કરોષિ સુયશઃક્ષયમ્
રાધે, તને શરમ નથી! તારો જીવન વ્યર્થ છે; તું જગતની સ્ત્રીઓનું નામ બગાડે છે.
નારીણાં ગોપનં કાર્ય સુવ્યક્તે સ્વયશઃક્ષયમ્ । યત્નેન ચક્ષુષો વાઽર્હં સખિ સંચરણં કૃરુ
સ્ત્રીએ પોતાનું યશ છુપાવવું જોઈએ; ખુલ્લેઆમ તો પોતાનું નામ બગાડે છે. હે સખી, આંખો પર સંયમ રાખ.
અન્તરે પતિભાવં ચ સંગોપ્ય ભાવનં કુરુ । ન વૈ જાતિશ્ચ શત્રૂણાં મિત્રાણાં ચ સુરેશ્વરિ
પતિ માટેના ભાવ અંતરમાં રાખજે, મનની વાત છુપાવજે; દુશ્મન કે મિત્રમાં કોઈ જાતિનો ભેદ નથી, હે દેવીઓની રાણી.
શત્રુઃ કાર્યવશેનૈવ મિત્રં ચ કર્મણા ભવેત્ । સ્વકાર્યમુદ્ધરેત્પ્રાજ્ઞઃ કાર્યધ્વંસેન મૂર્ખતા
શત્રુ પણ ક્યારેક કામ પડતાં મિત્ર બની જાય છે, અને કર્મથી એ શક્ય બને છે. બુદ્ધિશાળી પોતાનું કામ આગળ વધારે છે, જ્યારે મૂર્ખ પોતાનું કામ બગાડી નાખે છે.
કઃ કસ્ય વલ્લભો રાધે કઃ કસ્યાપ્રિય એવ ચ । કાર્યં ચ સમયં જ્ઞાત્વા સન્તઃ કુર્વન્તિ સંતતમ્
રાધે, કોણ કોનું પ્રિય છે અને કોણ કોને નાપસંદ છે? સમજદાર માણસો સમય અને કામને જાણી ને હંમેશા યોગ્ય રીતે વર્તે છે.
શત્રુર્ધનાપહારી ચ પ્રાણહર્તા તતઃ પરઃ । કટુવક્તા દુઃખદાતા શત્રૂણાં લક્ષણં શ્રૃણુ
શત્રુ એ છે, જે ધન ચોરી જાય, પ્રાણ લઈ જાય, કડવી વાત કરે અને દુઃખ આપે. શત્રુના લક્ષણો સાંભળ.
સ્વકુલાત્ત્વાં બહિષ્કૃત્ય વિસૃજ્ય શોકસાગરે । ગૃહીત્વા ચેતનં પ્રાણાન્નિષ્ઠુરો દારુણો ગતઃ
તને પોતાના કુટુંબમાંથી કાઢી, દુઃખના દરિયામાં છોડી, તારો ચેતન અને પ્રાણ લઈ, તે ક્રૂર અને નિર્દય બની ને ચાલ્યો ગયો.
કિં કિં સ્મરસિમૂઢે હિ ત્યજ શોકં સુદારુણમ્ । આત્માનં રક્ષ યત્નેન કઃ પ્રિયઃ સ્વાત્મનઃ પરઃ
મૂઢ, તું શું યાદ કરે છે? આ ભારે શોક છોડ દે. પુરુષાર્થથી પોતાને બચાવ, પોતાને કરતાં વધુ પ્રિય બીજું કોણ છે?
પદ્માવત્યુવાચ ભવતા કથિતં પૂર્ણં યમુનાજલસંનિધૌ । અરસસ્ય રતિર્દૂરં નારીણાં ન સુખં પ્રિયે
પદ્માવતી બોલી: યમુનાના કિનારે, તમે બધું સ્પષ્ટ કહ્યુ. સ્ત્રીઓ માટે રસ વગરના વિષયમાં આનંદ દૂર રહે છે, અને પ્રિય, સુખ પણ મળતું નથી.
વિદ્યુજ્જ્વારા જલે રેખા ખલાનાં પ્રીતિરેવ ચ । ન નીતિર્તીતિશાસ્ત્રેષુ સુવિશ્વાસઃ ખલેષુ ચ
પાણીમાં વીજળીની રેખા જેમ, દૂષિત લોકોમાં પ્રેમ પણ ટકતું નથી. દૂષિત લોકો પર કે નીતિગ્રંથો પર વિશ્વાસ રાખવો યોગ્ય નથી.
યદા ત્વં યમુનાકૂલે મુખં વીક્ષ્ય હરેરહો । સસ્મિતં સકટાક્ષં ચ પુનઃ કૃત્વાઽસ્ય ગોપનમ્
જ્યારે તું યમુનાના કાંઠે હરિનું હસતું અને તિરછું નજર કરતું મુખ જોયું, અને પછી એ છુપાવી દીધું,
પુનઃ પુનસ્ત્વં સંવીક્ષ્ય ત્વયા ત્યક્તં ચ ચેતનમ્ । ગૃહં ત્યક્ત્વા ગુરુભયં સખીનાં વચનં શુભમ્
પછી ફરી ફરી તું જોઈ રહી, અને તારો ચેતન છોડી દીધો; ઘરની, મોટા લોકોના ડર અને સખીઓની સારી વાતો પણ તું ભૂલી ગઈ.
સંતતં ધ્યાયસે કૃષ્ણં નાઽઽહારં જીવનં તથા। ક્વ કૃષ્ણો મથુરાયાં ચ ક્વાપિ ત્વં કદલીવને
તુ સતત કૃષ્ણનું ધ્યાન કરે છે, ભોજન અને જીવનની પણ પરવા નથી; કૃષ્ણ તો મથુરામાં છે અને તું અહીં કેળાના વનમાં છે.
ત્વં યદિ ત્યજસિ પ્રાણાન્નાઽઽવિર્ભવતિ સોઽધુના । કાલે દ્રક્ષ્યસિ સ્વાત્માનં યદિ રક્ષસિ સુન્દરિ
જો તું પોતાનો પ્રાણ છોડે તો એ હવે દેખાવા આવતો નથી; જો તું પોતાને બચાવશે તો સમય આવતાં તું પોતાને જોઈશ, સુંદરિ.
ચન્દ્રમુખ્યુવાચ પ્રાક્તનેન શુભં સર્વં સુખં ચ વિભવશ્ચિરમ્ । દુઃખં શોકો પ્રાક્તનેન વિપત્સંપચ્ચ સાંપ્રતમ્
ચંદ્રમુખી બોલી: પૂર્વકર્મથી બધું શુભ અને સુખ લાંબા સમય સુધી રહે છે; અને પૂર્વકર્મથી જ દુઃખ અને વિપત્તિ હવે આવે છે.
ભારતે પુણ્યભૂમૌ ચ સર્વેષામીપ્સિતે વરે । લભેત્પતિં હરિં કાન્તં તપસા પ્રકૃતેઃ પરમ્
ભારત, એ પવિત્ર ભૂમિમાં, જે સૌને ઇચ્છનીય છે, ત્યાં તપથી પ્રકૃતિથી પરે હરિને પતિ અને પ્રિયરૂપે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
તથાઽપિ પ્રદહેદ્ગાત્રં કામબાણેન સાંપ્રતમ્ । અસ્યાઃ શત્રુઃ કથં ચન્દ્રો મધુર્વા મધુમાધવૌ
છતાં પણ, કામના બાણથી શરીર હવે દાઝે છે; ચાંદ્ર પણ શત્રુ સમાન લાગે છે અને મધુ અને મધુસૂદન પણ મીઠા નથી લાગતા.
શંકરેણ પ્રદગ્ધોઽભૂત્પુનરેવ સ મન્મથઃ । ચન્દ્રં ભક્ષતુ રાહુશ્ચ પુનશ્ચોદ્વમનં તથા
મનમથને શંકરે દાઝાવ્યો, છતાં તે ફરી આવ્યો; રાહુ ચાંદ્રને ગળી જાય છે અને પછી ફરી ઉગળી નાખે છે.
મધુશ્ચ મિત્રશોકેન પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા યયૌયમમ્ । સુધાસિન્ધુશ્ચ ચેન્દુર્યો વિષસિન્ધુશ્ચ માં પ્રતિ
મધુએ મિત્રના શોકથી પ્રાણ છોડી યમ પાસે ગયો; મારા માટે ચાંદ્ર અમૃતનું પણ છે અને ઝેરનું પણ.
સુવેષઃ સ્યાજ્જ્વલદ્વહ્નિશ્ચન્દનં તદ્ ઘૃતાહુતિઃ । સંતતં પ્રદહેદ્ગાત્રં સુગન્ધિશ્ચ સમીરણઃ
સુંદર વસ્ત્રો જ્વલંત અગ્નિ સમાન છે, ચંદન ઘી સમાન છે; એ સતત શરીરને દાઝે છે, અને સુગંધિત પવન પણ.
ત્યક્તાહારા મમ સખી પશ્ય શ્વસિતિ જીવતિ । પ્રશંસાંકુરુ કૃષ્ણસ્ય મુખેન કુરુનન્દન
મારી સખી, આહાર છોડીને પણ શ્વાસ લે છે અને જીવે છે; હે કુરુનંદન, કૃષ્ણની પ્રશંસા તું પોતાના મોઢે કર.
તન્નામસ્મૃતિમાત્રેણ તદ્ગુણશ્રવણેન ચ । તદ્વાર્તયા ચ શુભયા સહસા ચેતનં ભવેત્
માત્ર તેનું નામ સ્મરણ કરતાં, અથવા તેના ગુણો સાંભળતાં કે તેની શુભ વાતો કરતાં જ, મન તરત જ જાગૃત થઈ જાય છે.
શશિકલોવાચ ત્વં કિં માધવિ જાનાસિ કૃષ્ણમાત્માનમીશ્વરમ્ । યં તં બ્રહ્માદયો દેવા વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ
શશિકલાએ કહ્યું: માધવી, શું તું ખરેખર કૃષ્ણને, એ પરમેશ્વરને ઓળખે છે? જેને બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ, તેમજ ચારેય વેદો પણ સમજવા ઈચ્છે છે.
ધ્યાયન્તિ સંતસં સન્તઃ પાદપદ્મં સુરેપ્સિતમ્ । પદ્મા સરસ્વતી દુર્ગા સોઽનન્તોઽપિ મહેશ્વરઃ
સારા લોકો સતત તેના કમળ જેવા પગમાં ધ્યાન કરે છે, જેને દેવતાઓ પણ પામવા ઈચ્છે છે; પદ્મા, સરસ્વતી, દુર્ગા, અનંત અને મહેશ્વર પણ એના પર ધ્યાન કરે છે.
યં ન જાનન્તિ સિદ્ધેન્દ્ર મુનીન્દ્રાં મનવસ્તથા । સર્વાત્મનઃ કુતો રૂપં નિર્ગુણસ્ય કુતો ગુણાઃ
સિદ્ધો, ઋષિ ઇન્દ્ર અને મનુઓ પણ તેને જાણતા નથી; તો સર્વવ્યાપીનું સ્વરૂપ કે ગુણો આપણે કેવી રીતે જાણી શકીએ?