પુરુષા યોષિતશ્ચાપિ ન હિ સૂર્ખાશ્ચ પણ્ડિતાઃ । ન દુઃખિનો જનાઃસત્યે સર્વેષાં રત્નમન્દિરમ્
ત્યાં પુરુષ કે સ્ત્રીઓમાં કોઈ મૂર્ખ કે વિદ્વાન નથી; અને કોઈ દુઃખી પણ નથી. સાચે કહીએ તો, બધાં માટે એ રત્નોથી ભરેલું મહેલ છે.
મણિમાણિક્યરત્નૌઘરત્નસ્વર્ણસમન્વિતમ્ । ન ભિક્ષુકા ન રોગાર્તાઃ શોકહીનાશ્ચહર્ષિતાઃ
એ મહેલમાં મણિ, માનિક, અનેક પ્રકારનાં રત્નો અને સોનાંના ઢગલા છે; ત્યાં કોઈ ભીખારી નથી, કોઈ રોગી નથી, બધાં દુઃખથી મુક્ત અને આનંદિત છે.
ન હિ ભૂષણહીરાશ્ચ નરા નાર્યશ્ચ કેચન । ન પાપિનો ન ધૂર્તાશ્ચ ન ક્ષુધાર્તા ન કુત્સિતાઃ
ત્યાં પુરુષ કે સ્ત્રીઓમાં કોઈ પણ ગહના વિના નથી; ત્યાં કોઈ પાપી નથી, કોઈ દગાખોર નથી, કોઈ ભૂખ્યો નથી અને કોઈ તુચ્છ પણ નથી.
જરાહીનાઃ પ્રાણિનશ્ચ શશ્વદ્યૌવનસંસ્થિતાઃ । આધિવ્યાધિવિહીનાશ્ચ નિર્વિકારાશ્ચ દેહિનઃ
ત્યાંના બધા જીવ વૃદ્ધાવસ્થાથી મુક્ત છે, હંમેશા યુવાનીમાં જ રહે છે; તેમને કોઈ દુઃખ કે રોગ નથી અને તેમનું શરીર ક્યારેય બદલાતું નથી.
યદુક્તો વૈ સત્યયુગે ધર્મઃ સત્યં દયાદિકમ્ । પાદહીનશ્ચ ત્રેતાયાં સત્યાર્ધ દ્વાપરેઽપિ ચ
સત્યયુગમાં જે ધર્મ, સત્ય અને દયા વગેરેનું વર્ણન થયું છે, તે ત્રેતાયુગમાં એક ભાગ ઓછું થઈ જાય છે અને દ્વાપરયુગમાં તો અડધું જ સત્ય બાકી રહે છે.
ધર્મૈ કપાચ્ચ પ્રથમે કલેશ્ચાતિકૃશોઽબલઃ । દુષ્ટાનાં દસ્યુચૌર્યાણામઙ્કુરઃ પ્રભવેદ્વ્રજ
કળીયુગના આરંભમાં ધર્મ બહુ જ નબળો અને દુર્બળ થઈ જાય છે; વ્રજમાં દુષ્ટાઈ, લૂંટફાટ અને ચોરીના અંકુર દેખાવા લાગે છે.
અધર્મનિરતાઃ કેચિદ્ભીતાઃ સંગોપિનસ્તથા । ભીતા ગુપ્તાશ્ચ પુંશ્ચલ્યૌ ભીતાશ્ચ પારદારિકાઃ
કેટલાંક લોકો અધર્મમાં લાગેલા હોય છે, કેટલાંક ડરથી છુપાઈ જાય છે; અશુદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ ડરીને છુપાઈ રહે છે અને પરસ્ત્રીગામી પણ ડરથી છુપાઈ જાય છે.
ધર્મિષ્ઠાનાં ભયં શશ્વદધર્મિષ્ઠાશ્ચ કમ્પિતાઃ । સ્વલ્પધર્મરતા ભૂપાઃ સ્વલ્પવેદરતા દ્વિજાઃ
ધર્મમાં સ્થિર રહેનારાઓ હંમેશા ભયમાં રહે છે અને અધર્મી લોકો પણ કાંપતા રહે છે; રાજાઓ થોડો ધર્મ જ પાળે છે અને દ્વિજ લોકો પણ થોડું જ વેદઅભ્યાસ કરે છે.
વ્રતધર્મરતાઃ કેચિત્સર્વે સ્વચ્છન્દગામિનઃ । યાવત્તિષ્ઠન્તિ તીર્થાનિ યાવત્તિષ્ઠન્તિ સાધવઃ
કેટલાંક લોકો વ્રત અને ધર્મમાં લાગેલા હોય છે, પણ બધા પોતાના મનગમતા માર્ગે ચાલે છે; જેટલા સમય સુધી તીર્થો અને સારા લોકો રહે છે,
યાવત્તિષ્ઠન્તિ ગ્રામાણાં દેવાઃ શાસ્ત્રાણિ પૂજનમ્ । તાવત્કિંચિત્તપઃ સત્યં સ્વર્ગધર્માશ એવ ચ
જેટલા village devata, શાસ્ત્રો અને પૂજા-પાઠ ચાલે છે, તેટલો સમય થોડું તપ, થોડું સત્ય અને સ્વર્ગના ધર્મની આશા ટકી રહે છે.
કલેર્દોષનિધેસ્તાત ગુણ એકો મહાનપિ। માનસં સંભવેત્પુણ્યં સુકૃતં ન હિ દૃષ્કૃતમ્
હે પ્રિય, કળીયુગમાં ભલે અનેક દોષો હોય, પણ એક મોટો ગુણ છે: માત્ર મનથી કરેલું પુણ્ય પણ ફળ આપે છે, સારા કર્મ માટે બહારથી કંઈ કરવું પડે જ નહીં.
તીર્થાદિકે ગતે તાત નષ્ટો ધર્માશ એવ ચ । કલારૂપશ્ચ ધર્મશ્ચ યથા કુહ્વાં નિશાકરઃ
હે પિતા, જ્યારે તીર્થો અને ધર્મની આશા પણ નાશ પામે છે, ત્યારે કળીયુગમાં ધર્મ માત્ર છાંયાની જેમ રહે છે, જેમ અમાવસ્યાની રાત્રે ચાંદ્રમાની છાંયાં હોય છે.
નન્દ ઉવાચ તીર્થાન્યેતાનિ સર્વાણિ તિષ્ઠન્ત્યેવ કિયદ્દિનમ્ । સાધવો ગ્રામ્યદેવાશ્ચ શાસ્ત્રાણ્યેતાનિ વત્સક
નંદજીએ પૂછ્યું: હે વત્સ, આ બધા તીર્થો, સારા લોકો, ગામના દેવતાઓ અને શાસ્ત્રો કેટલો સમય સુધી રહેશે?
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ કલૌ દશસહસ્રાણિ હરિસ્તિષ્ઠતિ મેદિનીમ્ । દેવાનાં પ્રતિમા બૂજ્યા શાસ્ત્રાણિ ચ પુરાણકમ્
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: કળીયુગમાં હરિ પૃથ્વી પર દસ હજાર વર્ષ સુધી રહે છે; દેવતાઓની પ્રતિમાઓ અને શાસ્ત્રો તથા પુરાણોનું પૂજન કરવું જોઈએ.
તદર્ધમપિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાદીનિ સુનિશ્ચિતમ્ । તદર્ધ ગ્રામદેવાશ્ચ વેદાશ્ચ વિદુષામપિ
એ સમયના અડધા ભાગ સુધી નિશ્ચિતપણે ગંગાદિક તીર્થો રહે છે; એના પણ અડધા સમય સુધી ગામના દેવતાઓ અને વેદો, ભણેલા લોકોમાં પણ, ટકી રહે છે.
અધર્મઃ પરિબૂર્ણશ્ચ તદન્તે ચ કલૌ પિતઃ । એકવર્ણા ભવિષ્યન્તિ વર્ણાશ્ચત્વાર એવ ચ
એ પછી કળીયુગના અંતે અધર્મ સંપૂર્ણ થઈ જાય છે, હે પિતા; અને ચારેય વર્ણ એક જ બની જશે.
ન મન્ત્રપૂતોદ્વાહશ્ચ ન હિ સત્યં ન ય ક્ષમા । સ્ત્રીસ્વીકારરતો નિત્યં ગ્રામ્યધર્મપ્રધાનતઃ
ત્યાં મંત્રથી પવિત્ર થયેલા લગ્ન નહીં થાય, સત્ય નહીં રહે અને ક્ષમાશીલતા પણ નહીં હોય; લોકો હંમેશા સ્ત્રીઓ મેળવવામાં જ લાગેલા રહેશે અને લોકધર્મ જ મુખ્ય રહેશે.
ન યજ્ઞસૂત્રં તિલકં બ્રાહ્મણનાં ચ નિત્યશઃ । સંધ્યાશાસ્ત્રવિહીનાશ્ચ વિપ્રવંશાઃશ્રુતા અપિ
ત્યાં બ્રાહ્મણો પાસે યજ્ઞસૂત્ર કે તિલક હંમેશા નહીં હોય; દ્વિજ વંશના લોકો ભણેલા હોવા છતાં સંધ્યા કે શાસ્ત્રપાઠ નહીં કરે.
સર્વૈઃ સાર્ધ ચ સર્વેષાં ભક્ષણં નિયમચ્યુતમ્ । અભક્ષ્યભક્ષા લોકાશ્ચ ચતુર્વર્ણાશ્ચ લમ્પટાઃ
બધા લોકો એકસાથે બિનરોકટોક ખાય છે; યોગ્ય અને અયોગ્ય બધું જ લોકો ખાય છે અને ચારેય વર્ણના લોકો લોભી બની ગયા છે.
નારીષુ ન સતી કાચિત્પુંશ્ચલી ચ ગૃહે ગૃહે । કરોતિ તર્જનં કાન્તં ભૃત્યતુલ્યં ચ કમ્પિતમ્
સ્ત્રીઓમાં એકપણ પવિત્ર નથી; દરેક ઘરમાં પત્નીઓ પોતાના પતિને દગો આપે છે, તેમને ધમકાવે છે, દાસ જેવી વૃત્તિથી વર્તે છે અને પતિને ડરાવે છે.
જારાય દત્ત્વા મિષ્ટાન્નં તામ્બૂલં વસ્ત્રચન્દનમ્ । ન દદાત્યેવ ચાઽઽહારં સ્વામિને દુઃખિને પિતઃ
પત્ની પોતાના પ્રેમી માટે મીઠું ખોરાક, પાન, કપડા અને ચંદન આપે છે, પણ પોતાના દુઃખી પતિને ખાવાનું પણ આપતી નથી.
પુત્રેણ ભર્ત્સિતસ્તાતઃ શિષ્યેણ ભર્ત્સિતો ગુરુઃ । પ્રજાભિસ્તાડિતો ભૂપો ભૂપેન પીડિતાઃ પ્રજાઃ
પિતા પોતાના પુત્રથી ધમકાવાય છે, ગુરુને શિષ્યથી ધમકી મળે છે, રાજાને પ્રજાએ માર્યો છે અને પ્રજાને રાજાએ દુઃખ આપ્યું છે.
દસ્યુચોરેશ્ચ દુષ્ટૈશ્ચ શિષ્ટાશ્ચ પરિપીડિતાઃ । સસ્યહીના ચ વસુધા ક્ષીરહીનાશ્ચ ધનેવઃ
સારા લોકો દુષ્ટ દસ્યુઓ અને ચોરોથી પીડાય છે; ધરતી પર પાક નથી અને ગાયોમાં દૂધ નથી.
સ્વલ્પક્ષીરે ઘૃતં નાસ્તિ નવનીતં ચ નિત્યશઃ । સત્યહીના જનાઃ સર્વે નિત્યં મિથ્યા વદન્તિ ચ
થોડા દૂધમાં ઘી નથી, અને મકખણ તો હંમેશા અછત છે; બધા લોકો સત્યથી ખાલી છે અને રોજ ખોટું બોલે છે.
શૌચસંધ્યાશાસ્ત્રહીના બ્રાહ્મણા વૃષવાહકાઃ । સૂપકારાશ્ચ શૂદ્રાણાં શૂદ્રાણાં શવદાહકાઃ
બ્રાહ્મણો પાસે શુદ્ધિ, સંધ્યા કે શાસ્ત્રપાઠ નથી; તેઓ બળદગાડા ચલાવે છે. રસોઈયાઓ દાસ વર્ગના છે અને દાસો મૃતદેહ સળગાવે છે.
શૂદ્રસ્ત્રીનિરતાઃ શશ્વચ્છૂદ્રા વિપ્રવધૂરતાઃ । ખાદન્તિ યસ્ય વિપ્રસ્ય ભક્ષ્યં ચ પરિપાચકાઃ
દાસો હંમેશા દાસ સ્ત્રીઓમાં જ રસ રાખે છે અને બ્રાહ્મણોની પત્નીઓમાં પણ લાલચ રાખે છે; રસોઈયાઓ બ્રાહ્મણના ખોરાકે જમે છે.
માતુઃ પરાં તસ્ય પત્નીં શૂદ્રા ગૃહ્ણન્તિ લમ્પટાઃ । ભૃત્યશ્ચ હત્વા રાજાનં સ્વયં રાજા ભવિષ્યતિ
લોભી દાસો પોતાના માલિકની માતાની પત્નીને પકડી લે છે; દાસ રાજાને મારીને પોતે રાજા બને છે.
નારી હત્વા પતિં કામાદ્ભજેજ્જારં ચ કૌતુકાત્ । પુત્રશ્ચ પિતરં હત્વા સ્વયં ભૂપો ભવિષ્યતિ
સ્ત્રી કામના માટે પતિને મારીને આનંદથી પ્રેમી રાખે છે; પુત્ર પિતાને મારીને પોતે રાજા બને છે.
સર્વે સ્વચ્છન્દનિરતાઃ શિશ્નોદરપરાયણાઃ । વઙ્ખરા વ્યાધિયુક્તાશ્ચ કુત્સિતાશ્ચ કુચૈલકાઃ
બધા પોતાના મનની ઈચ્છા અને ભોગ-ખોરાકમાં જ લાગેલા છે; બધા વાંકાચાળા, રોગી, નીચ અને ગંદા કપડા પહેરે છે.
વિક્ષુણ્ણમન્ત્રલિપ્તાશ્ચ મિથ્યામન્ત્રપ્રચારકાઃ । જાતિહીનાશ્ચ ગુરવો વયોહીનાશ્ચ નિન્દકાઃ
લોકો ભ્રષ્ટ મંત્ર બોલે છે, ખોટા મંત્રો ફેલાવે છે, જાતિ અને ઉંમર વગરના ગુરુ બને છે અને નિંદા કરે છે.