કિં પુત્ર દૃષ્ટમાશ્ચર્ય શ્રુતં કિમપિ કુત્રચિત્ । અતીવ કૃત્વા વિસ્તીર્ણમસ્માકં વક્તુમર્હસિ
બાળક, તું ક્યાંક કંઈ અદ્ભુત જોયું કે સાંભળ્યું છે? કૃપા કરીને એ બધું સ્પષ્ટ રીતે અમને કહો.
એત સ્મિન્ન્નતરે બ્રહ્મા પાર્વત્યા સહ શંકરઃ । અનન્તશ્ચાપિ ધર્મશ્ચ શ્રીસૂર્યશ્ચ નિશાકરઃ
આ સભામાં બ્રહ્મા, પાર્વતી સાથે શંકર, અનંત, ધર્મ, શ્રી સુર્ય અને ચંદ્ર પણ હાજર છે.
આદિત્યા વસવો રુદ્રા દિક્પાલાદ્યાશ્ચ દેવતાઃ । શ્રીકૃષ્ણઃ સહસોત્થાય સંભાધ્ય ચપૃથક્પૃથકુ
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, દિશાઓના રક્ષક અને અન્ય દેવતાઓ અહીં છે; શ્રીકૃષ્ણ અચાનક ઊભા રહીને દરેકને અલગથી આવકાર્યા.
મધુપર્કાદિકં દત્ત્વા પૂજયામાસ ભક્તિતઃ । પ્રણેસુર્ઋષયઃ સર્વે શેષં શંભું વિધિં શિવામ્
મધુપર્ક અને અન્ય ભેટો આપી, તેમણે ભક્તિપૂર્વક સૌનું પૂજન કર્યું; બધા ઋષિઓએ શેષ, શંભુ, વિધિ અને શિવને વંદન કર્યા.
પરસ્પરં ચ સંભાષા બભૂવ દ્વિજદેવયોઃ । સમુવાસાઽઽસને મધ્યે કુમારઃ કનકપ્રભઃ
દ્વિજ અને દેવતાઓ વચ્ચે પરસ્પર વાતચીત થઈ; સુવર્ણ જેવો તેજવાળો યુવાન મધ્યમાં આસન પર બેઠો.
મયા ગતશ્ચ ગોલોકો ન દૃષ્ટો રાધિકાપતિઃ । તતો ગતં ચ વૈકુણ્ઠં તત્ર નાસ્તિ ચતુર્ભુજઃ
હું ગોલોક ગયો, પણ રાધાના સ્વામી દેખાયા નહીં; પછી વૈકુંઠ ગયો, ત્યાં પણ ચતુરભુજ નથી.
તતો ગતશ્ચ ક્ષીરોદસ્તત્ર નાસ્તિ હરિઃ સ્વયમ્ । પરિશ્રાન્તો વિષણ્ણશ્ચ સ્નાતં ક્ષીરોદધેસ્તટે
પછી હું ક્ષીરસાગર ગયો, પણ ત્યાં સ્વયં હરિ નહોતા; થાકીને અને દુઃખી થઈને ક્ષીરસાગરના કિનારે સ્નાન કર્યું.
વિસ્તીર્ણવાલુકામધ્યે કચ્છપઃ શતયોજનઃ । ભીતશ્ચ કમ્પિતસ્તત્ર દૃષ્ટો દુઃખી ચ શુષ્કિતઃ
વિશાળ રેતી વચ્ચે, એક સો યોજન જેટલો કચ્છવો જોયો, જે ડરેલો, કાંપતો, દુઃખી અને સુકાઈ ગયો હતો.
નિઃસારિતો રાઘવેણ મીનેન ચ મહાત્મના । ધન્યોઽસીતિ મયોક્તશ્ચ નાહં ધન્ય ઉવાચ સઃ
રાઘવ અને મહાન આત્માવાળા માછલી દ્વારા દૂર હંકારાયો હતો; મેં કહ્યું, 'તું ધન્ય છે', પણ તેણે જવાબ આપ્યો, 'હું ધન્ય નથી.'
ક્ષીરોદઃ સાગરો ધન્યો જન્તવો યત્ર મદ્વિધાઃ । મત્તો મહત્તરાશ્ચાપિ હ્યસંખ્યાશ્ચ મહામુને
ક્ષીરસાગર ધન્ય છે, કેમ કે મારા જેવા જીવ ત્યાં વસે છે; મારો કરતાં પણ મોટા અને અનગણિત જીવો ત્યાં છે, હે મહામુનિ.
ભવાન્ધન્યોઽસ્તિ ક્ષીરોદ તેનોક્તો નાહમેવ ચ । ધન્યા વસુંધરા દેવી યત્રૈવ સપ્તસાગરાઃ
'તું ધન્ય છે, હે ક્ષીરસાગર,' એમ કહ્યું, પણ હું ધન્ય નથી; ધન્ય છે વસુંધરા દેવી, જ્યાં સાતે સાગરો વસે છે.
ધન્યાઽસિ વસુધેત્યુક્તા નાહમેવેત્યુવાચ સા । ધન્યોઽનન્તો મમાઽઽધારઃ કૃષ્ણાંશો નાગરાડ્વિભુઃ
'તું ધન્ય છે, હે ધરતી,' એમ કહ્યું, પણ ધરતીએ કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી'; ધન્ય છે અનંત, મારા આધાર, કૃષ્ણના અંશ અને નાગોના રાજા.
મહસ્રમૂર્ધ્ના મધ્યેઽહં મૂર્ધ્નિ શૂર્પે ચ સર્ષપઃ । ધન્યોઽસિ શેષેત્યુક્તોઽયં ધન્યો નાહમુવાચ વૈ
વિશાળ જળમાં, હું તેના માથા પર છું, જેમ શૂર્પામાં રાયડો હોય; 'તું ધન્ય છે, હે શેષ,' એમ કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
ધન્યઃ કૂર્મો મમાઽઽધારો ગચ્છ તત્રૈવ વૈ મુને । ધન્યોઽસિ કૂર્મેત્યુક્તોઽયં નારં ધન્યોઽસ્મિ વૈ મુને
'ધન્ય છે કચ્છવો, જે મારો આધાર છે; ત્યાં જા, હે મુનિ'; 'તું ધન્ય છે, હે કચ્છવો,' એમ કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
વાયુના ધાર્યમાણોઽહં મત્તો ધન્યતમશ્ચ સઃ । ધન્યોઽસીત્યુક્તઃ પવનો ધન્યો નાહમુવાચ સઃ
હું વાયુ દ્વારા ધારણ થાઉં છું, અને તે તો મારા કરતાં પણ વધારે ધન્ય છે; 'તું ધન્ય છે,' એમ વાયુને કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
ધન્યશ્ચ ભગવાન્બ્રહ્મા વિધાતા જગતામપિ । ધન્યોઽસિ તત્ર ધાતા ચ ધન્યો નાહમુવાચસઃ
ધન્ય છે ભગવાન બ્રહ્મા, જગતના સર્જનહાર; 'તું ધન્ય છે,' એમ વિધાતાને કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
ધન્યો મહેશ્વરો દેવો યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ । સર્વારાધ્યઃ સર્વપૂજ્યો ધર્મરૂપઃ સનાતનઃ
મહાદેવ મહાન છે, યોગીઓના પણ ગુરુ છે, બધા ગુરુઓના પણ ગુરુ છે. તેઓ સર્વે આરાધનિય છે, સર્વે પૂજનીય છે, ધર્મનું સ્વરૂપ છે અને સદાય અવિનાશી છે.
કાલકાલશ્ચ સંહર્તા સ્વયં મૃત્યુંજયઃ પ્રભુઃ । ધન્યોઽસિ તત્ર શંભુશ્ચ ધન્યો નાહમુવાચ સઃ
કાળના પણ કાળ, સર્વે સંહારક, પોતે મૃત્યુને જીતનાર પ્રભુ છે. ત્યાં, ó શંભુ, તમે ધન્ય છો – એમ કહ્યું – હું ધન્ય નથી.
સર્વાદૌ પૂજનં યસ્ય જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ । ધન્યો ગણેશ્વરો દેવો દેવાનાં પ્રવરઃ પરઃ
જેનાં પૂજન સૌપ્રથમ થાય છે, જ્ઞાનીઓના પણ ગુરુ છે, એવા દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ગણેશજી ધન્ય છે.
સિદ્ધેન્દ્રેષુ મુનીન્દ્રેષુ દેવેન્દ્રેષુ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ । યોગીન્દ્રેષુ ચ પ્રાજ્ઞેષુ ન ગણેશાત્પરઃ પુમાન્
સિદ્ધો, મુનિઓ, દેવોના રાજા અને વેદોમાં પણ, યોગીઓ અને વિદ્વાનોમાં પણ, ગણેશજી કરતાં મહાન બીજું કોઈ નથી.
નિમ્નગાસુ યથા ગઙગા તીર્થેષુ પુષ્કરં યથા । વેદપ્રણિહિતો ધર્મો હ્યધર્મસ્તદ્વિપર્યયઃ
નદીઓમાં ગંગા જેમ, તીર્થોમાં પુષ્કર જેમ, તેમ વેદથી સ્થાપિત ધર્મ છે; અને તેનો વિપરીત અધર્મ છે.
વેદો નારાયણઃ સાક્ષાદ્વયં પૂજ્યા વ્યવસ્થયા । તસ્માચ્છાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ પુરાણાનિ ચ સન્તિ વૈ
વેદ તો સીધા નારાયણ છે; અમને નિયમ પ્રમાણે પૂજવું જોઈએ; તેથી બધા શાસ્ત્રો અને પુરાણો છે.
યસ્માન્નિરૂપિતો ધર્મશ્ચેતિહાસશ્ચ સંહિતા । તસ્માદ્ધન્યાશ્ચ તે વેદા વદન્ત્યત્ર મનીષિણાઃ
જેથી ધર્મ, ઇતિહાસ અને સંહિતા નિર્ધારિત થાય છે, તેથી જ વિદ્વાનો કહે છે કે એ વેદો ધન્ય છે.
યૂયં ધન્યાશ્ચ માન્યાશ્ચેત્યુક્તા વેદા મયા તતઃ । ઊયુસ્તે ન વયં ધન્યા યજ્ઞસંઘશ્ય સાંપ્રતમ્
માટે મેં કહ્યું કે, ó વેદો, તમે ધન્ય છો અને માનનીય છો; તેમણે જવાબ આપ્યો: 'અમે ધન્ય નથી, પણ યજ્ઞની સભા આ સમયે ધન્ય છે.'
વયં વ્યવસ્થાકર્તારો યજ્ઞૌઘઃ ફલદઃ સ્વયમ્ । તસ્માદ્ધન્યઃ સ એવાપિ ગચ્છ ગચ્છ મહામુને
અમે વ્યવસ્થા કરનાર છીએ, યજ્ઞની સભા પોતે ફળ આપે છે; તેથી એ જ ધન્ય છે – ó મહામુની, હવે આગળ જાવ.
ધન્યોઽસિ યજ્ઞસંઘોઽસીત્યુક્તસ્તત્ર મયા વિભો । ઊચુસ્તે ન વયં ધન્યા ધન્યં કર્મ શુભં મુને
ત્યાં મેં કહ્યું: 'તમે ધન્ય છો, તમે યજ્ઞની સભા છો, ó પ્રભુ'; તેમણે કહ્યું: 'અમે ધન્ય નથી, ó મુનિ, શુભ કર્મ જ ધન્ય છે.'
શુભકર્માસિ ધન્યં ત્વં નાહં ધન્યમુવાચ તત્ । કર્મણાં ફલદાતા યઃ કર્મહેતુશ્ચ સાંપ્રતમ્
'તમે શુભ કર્મ કરનાર છો, તમે ધન્ય છો, હું નથી,' એમ કહ્યું; કર્મોના ફળ આપનાર અને કર્મનું કારણ પણ હાલમાં એ જ છે.
ધાતુર્વિધાતા ભગવાન્સર્વાદિઃ સર્વકારકઃ । શ્રીકૃષ્ણઃ પરમાત્મા ચ ધન્યો માન્યશ્ચનિશ્ચિતમ્
સર્વના સર્જનહાર, બધાનો આરંભ, સર્વ કાર્ય કરનાર, શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા નિશ્ચયે ધન્ય અને માનનીય છે.
ધર્માલયં તતો ગત્વા ન દુષ્ટ્વા જગદીશ્વરમ્ । મથુરામાગતો દ્રષ્ટું પરિપૂર્ણતમ્ પ્રભુમ્
પછી ધર્મના સ્થાન પર ગયા, પણ જગતના ઈશ્વરને ન જોઈ શક્યા, એટલે પરિપૂર્ણ પ્રભુને જોવા માટે તેઓ મથુરા આવ્યા.
યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ વ્રતાનાં શુભકર્મણામ્ । ઈશ્વરં ફલદાતારં પરમાત્માનમેવ ચ
યજ્ઞો, તપો, વ્રતો અને શુભ કર્મોમાં, ફળ આપનાર ઈશ્વર અને પરમાત્મા માત્ર એ જ છે.