વાસુદેવેતિ તન્નામ વેદેષુ ચ ચતુર્ષુ ચ । પુરાણેષ્વિતિહાસેષુ યાત્રાદિષુ ચ દૃશ્યતે
'વાસુદેવ' નામ ચારેય વેદોમાં, પુરાણોમાં, ઇતિહાસોમાં અને યાત્રાદિ ગ્રંથોમાં પણ જોવા મળે છે.
રક્તવીર્યાશ્રિતો દેહઃ ક્વ તે વેદે નિરૂપિતઃ । સાક્ષિણો મુનયશ્ચૈવ ધર્મઃ સર્વત્ર એવ ચ
ક્યા વેદોમાં તારા માટે રક્ત અને વીર્ય આધારિત દેહ વર્ણવાયો છે? ઋષિઓ એના સાક્ષી છે અને ધર્મ તો સર્વત્ર વ્યાપે છે.
સાક્ષિણો મમ વેદાશ્ચ રવિચન્દૌ ચ સંપ્રતમ્
મારા સાક્ષી તો વેદો છે, અને આ સમયે સૂર્ય-ચંદ્ર પણ છે.
ભૃગુરુવાચ સત્યં વદસિ ત્વમેવ વૈષ્ણવાગ્રણીઃ । સ્વાગતં કુશલં શશ્વત્કિંનિમિત્તમિહાઽઽગતઃ
ભૃગુ બોલ્યા: તું સાચું બોલે છે, તું વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ છે. આવકાર છે! હંમેશાં સુખી રહો. કયા હેતુથી અહીં આવ્યો છે?
સનત્કુમાર ઉવાચ શ્રૂયતાં મુનયઃ સર્વે શ્રૂયતાં કૃષ્ણ સાંપ્રતમ્ । અહો યેન નિમિત્તેન ચાતિશીઘ્રમિહાઽઽગતઃ
સનત્કુમાર બોલ્યા: બધા ઋષિઓ સાંભળો અને કૃષ્ણ પણ હવે સાંભળે; એ કયા કારણસર એટલી ઝડપથી અહીં આવ્યા છે?
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ભગવન્મર્વધર્મજ્ઞ કિંનિમિત્તમિહાઽઽગતઃ । સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞ ત્વમેવ વિદુષાં વરઃ
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: ભગવાન, ધર્મના જાણકાર, તમે કયા હેતુથી અહીં આવ્યા છો? તમે સર્વજ્ઞ છો, જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છો.
સનત્કુમાર ઉવાચ ધન્યોઽસિ ભગવઞ્છશ્વન્માન્યોઽસિ જગતામપિ । સર્વેશ્વરેશ્વરોઽસિ ત્વં તત્પરો નાસ્તિ વિશ્વતઃ
સનત્કુમાર બોલ્યા: પ્રભુ, તમે ધન્ય છો, હંમેશાં પૂજનીય છો, આખા જગત માટે પણ. તમે સર્વના સ્વામીના પણ સ્વામી છો, આખા વિશ્વમાં તમારો પર કોઈ નથી.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ યજ્ઞાનાં ચ વ્રતાનાં ચ તપસ્યાનાં દ્વિજેશ્વર। સતતં ફલદાતાઽહં દક્ષિણાભિઃ સહેતિ ય
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું હંમેશાં યજ્ઞો, વ્રતો અને તપસ્યાના ફળ આપનાર છું, દક્ષિણાસહીત.
ઇતિ શ્રુત્વા કુમારશ્ચ જવેન પ્રયયૌ વને । મત્વાઽઽશ્ચર્ય ચ વચનં વારયામાસ તેઽપિતમ્
આ સાંભળીને યુવાન જલદી જંગલમાં દોડી ગયો; તે વચનને અદ્ભુત માનીને તેણે પિતાને અટકાવ્યા.
ઋષય ઊચુઃ હે સિદ્ધેન્દ્ર મહાભાગ કુમાર કરુણામય । કા શઙ્કિતકથા પ્રોક્તા ભગવત્કૃષ્ણસંનિધૌ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સિદ્ધેન્દ્ર, ભાગ્યશાળી અને દયાળુ યુવાન, ભગવાન કૃષ્ણની હાજરીમાં કઈ ચિંતાજનક વાત કહી છે?
કિં પુત્ર દૃષ્ટમાશ્ચર્ય શ્રુતં કિમપિ કુત્રચિત્ । અતીવ કૃત્વા વિસ્તીર્ણમસ્માકં વક્તુમર્હસિ
બાળક, તું ક્યાંક કંઈ અદ્ભુત જોયું કે સાંભળ્યું છે? કૃપા કરીને એ બધું સ્પષ્ટ રીતે અમને કહો.
એત સ્મિન્ન્નતરે બ્રહ્મા પાર્વત્યા સહ શંકરઃ । અનન્તશ્ચાપિ ધર્મશ્ચ શ્રીસૂર્યશ્ચ નિશાકરઃ
આ સભામાં બ્રહ્મા, પાર્વતી સાથે શંકર, અનંત, ધર્મ, શ્રી સુર્ય અને ચંદ્ર પણ હાજર છે.
આદિત્યા વસવો રુદ્રા દિક્પાલાદ્યાશ્ચ દેવતાઃ । શ્રીકૃષ્ણઃ સહસોત્થાય સંભાધ્ય ચપૃથક્પૃથકુ
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, દિશાઓના રક્ષક અને અન્ય દેવતાઓ અહીં છે; શ્રીકૃષ્ણ અચાનક ઊભા રહીને દરેકને અલગથી આવકાર્યા.
મધુપર્કાદિકં દત્ત્વા પૂજયામાસ ભક્તિતઃ । પ્રણેસુર્ઋષયઃ સર્વે શેષં શંભું વિધિં શિવામ્
મધુપર્ક અને અન્ય ભેટો આપી, તેમણે ભક્તિપૂર્વક સૌનું પૂજન કર્યું; બધા ઋષિઓએ શેષ, શંભુ, વિધિ અને શિવને વંદન કર્યા.
પરસ્પરં ચ સંભાષા બભૂવ દ્વિજદેવયોઃ । સમુવાસાઽઽસને મધ્યે કુમારઃ કનકપ્રભઃ
દ્વિજ અને દેવતાઓ વચ્ચે પરસ્પર વાતચીત થઈ; સુવર્ણ જેવો તેજવાળો યુવાન મધ્યમાં આસન પર બેઠો.
મયા ગતશ્ચ ગોલોકો ન દૃષ્ટો રાધિકાપતિઃ । તતો ગતં ચ વૈકુણ્ઠં તત્ર નાસ્તિ ચતુર્ભુજઃ
હું ગોલોક ગયો, પણ રાધાના સ્વામી દેખાયા નહીં; પછી વૈકુંઠ ગયો, ત્યાં પણ ચતુરભુજ નથી.
તતો ગતશ્ચ ક્ષીરોદસ્તત્ર નાસ્તિ હરિઃ સ્વયમ્ । પરિશ્રાન્તો વિષણ્ણશ્ચ સ્નાતં ક્ષીરોદધેસ્તટે
પછી હું ક્ષીરસાગર ગયો, પણ ત્યાં સ્વયં હરિ નહોતા; થાકીને અને દુઃખી થઈને ક્ષીરસાગરના કિનારે સ્નાન કર્યું.
વિસ્તીર્ણવાલુકામધ્યે કચ્છપઃ શતયોજનઃ । ભીતશ્ચ કમ્પિતસ્તત્ર દૃષ્ટો દુઃખી ચ શુષ્કિતઃ
વિશાળ રેતી વચ્ચે, એક સો યોજન જેટલો કચ્છવો જોયો, જે ડરેલો, કાંપતો, દુઃખી અને સુકાઈ ગયો હતો.
નિઃસારિતો રાઘવેણ મીનેન ચ મહાત્મના । ધન્યોઽસીતિ મયોક્તશ્ચ નાહં ધન્ય ઉવાચ સઃ
રાઘવ અને મહાન આત્માવાળા માછલી દ્વારા દૂર હંકારાયો હતો; મેં કહ્યું, 'તું ધન્ય છે', પણ તેણે જવાબ આપ્યો, 'હું ધન્ય નથી.'
ક્ષીરોદઃ સાગરો ધન્યો જન્તવો યત્ર મદ્વિધાઃ । મત્તો મહત્તરાશ્ચાપિ હ્યસંખ્યાશ્ચ મહામુને
ક્ષીરસાગર ધન્ય છે, કેમ કે મારા જેવા જીવ ત્યાં વસે છે; મારો કરતાં પણ મોટા અને અનગણિત જીવો ત્યાં છે, હે મહામુનિ.
ભવાન્ધન્યોઽસ્તિ ક્ષીરોદ તેનોક્તો નાહમેવ ચ । ધન્યા વસુંધરા દેવી યત્રૈવ સપ્તસાગરાઃ
'તું ધન્ય છે, હે ક્ષીરસાગર,' એમ કહ્યું, પણ હું ધન્ય નથી; ધન્ય છે વસુંધરા દેવી, જ્યાં સાતે સાગરો વસે છે.
ધન્યાઽસિ વસુધેત્યુક્તા નાહમેવેત્યુવાચ સા । ધન્યોઽનન્તો મમાઽઽધારઃ કૃષ્ણાંશો નાગરાડ્વિભુઃ
'તું ધન્ય છે, હે ધરતી,' એમ કહ્યું, પણ ધરતીએ કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી'; ધન્ય છે અનંત, મારા આધાર, કૃષ્ણના અંશ અને નાગોના રાજા.
મહસ્રમૂર્ધ્ના મધ્યેઽહં મૂર્ધ્નિ શૂર્પે ચ સર્ષપઃ । ધન્યોઽસિ શેષેત્યુક્તોઽયં ધન્યો નાહમુવાચ વૈ
વિશાળ જળમાં, હું તેના માથા પર છું, જેમ શૂર્પામાં રાયડો હોય; 'તું ધન્ય છે, હે શેષ,' એમ કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
ધન્યઃ કૂર્મો મમાઽઽધારો ગચ્છ તત્રૈવ વૈ મુને । ધન્યોઽસિ કૂર્મેત્યુક્તોઽયં નારં ધન્યોઽસ્મિ વૈ મુને
'ધન્ય છે કચ્છવો, જે મારો આધાર છે; ત્યાં જા, હે મુનિ'; 'તું ધન્ય છે, હે કચ્છવો,' એમ કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
વાયુના ધાર્યમાણોઽહં મત્તો ધન્યતમશ્ચ સઃ । ધન્યોઽસીત્યુક્તઃ પવનો ધન્યો નાહમુવાચ સઃ
હું વાયુ દ્વારા ધારણ થાઉં છું, અને તે તો મારા કરતાં પણ વધારે ધન્ય છે; 'તું ધન્ય છે,' એમ વાયુને કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
ધન્યશ્ચ ભગવાન્બ્રહ્મા વિધાતા જગતામપિ । ધન્યોઽસિ તત્ર ધાતા ચ ધન્યો નાહમુવાચસઃ
ધન્ય છે ભગવાન બ્રહ્મા, જગતના સર્જનહાર; 'તું ધન્ય છે,' એમ વિધાતાને કહ્યું, પણ તેણે કહ્યું, 'હું ધન્ય નથી.'
ધન્યો મહેશ્વરો દેવો યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ । સર્વારાધ્યઃ સર્વપૂજ્યો ધર્મરૂપઃ સનાતનઃ
મહાદેવ મહાન છે, યોગીઓના પણ ગુરુ છે, બધા ગુરુઓના પણ ગુરુ છે. તેઓ સર્વે આરાધનિય છે, સર્વે પૂજનીય છે, ધર્મનું સ્વરૂપ છે અને સદાય અવિનાશી છે.
કાલકાલશ્ચ સંહર્તા સ્વયં મૃત્યુંજયઃ પ્રભુઃ । ધન્યોઽસિ તત્ર શંભુશ્ચ ધન્યો નાહમુવાચ સઃ
કાળના પણ કાળ, સર્વે સંહારક, પોતે મૃત્યુને જીતનાર પ્રભુ છે. ત્યાં, ó શંભુ, તમે ધન્ય છો – એમ કહ્યું – હું ધન્ય નથી.
સર્વાદૌ પૂજનં યસ્ય જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ । ધન્યો ગણેશ્વરો દેવો દેવાનાં પ્રવરઃ પરઃ
જેનાં પૂજન સૌપ્રથમ થાય છે, જ્ઞાનીઓના પણ ગુરુ છે, એવા દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ગણેશજી ધન્ય છે.
સિદ્ધેન્દ્રેષુ મુનીન્દ્રેષુ દેવેન્દ્રેષુ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ । યોગીન્દ્રેષુ ચ પ્રાજ્ઞેષુ ન ગણેશાત્પરઃ પુમાન્
સિદ્ધો, મુનિઓ, દેવોના રાજા અને વેદોમાં પણ, યોગીઓ અને વિદ્વાનોમાં પણ, ગણેશજી કરતાં મહાન બીજું કોઈ નથી.