અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ શેષો ધર્મો મહાન્વિરાટ્
હું, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શેષ, ધર્મ અને મહાન વિરાટ—
યદ્વિશેષણયુક્તં ચ દૃશ્યં પ્રત્યક્ષમેવ ચ
જેમાં ગુણો છે અને જે દેખાય છે, જે સ્પષ્ટ રીતે અનુભવાય છે—
વૈકુણ્ઠે ચ પુરા પૃષ્ટે ધર્મેણ બ્રહ્મણા તદા 1.28.
પહેલાં વૈકુંઠમાં ધર્મે બ્રહ્માને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો.
સારભૂતં ચ તત્ત્વાનામજ્ઞાનાન્ધકલોચનમ્
આ તત્વોનું સાર છે, અજ્ઞાનથી અંધ થયેલાઓ માટે જાણવાનું દ્રષ્ટિ છે.
પરમાત્મસ્વરૂપં ચ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્
આ પરમાત્માનું સાચું સ્વરૂપ છે, પરમ અને શાશ્વત બ્રહ્મા છે.
પ્રાણાઃ પઞ્ચ સ્વયં વિષ્ણુર્મનો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ
પાંચ પ્રાણો પોતે વિષ્ણુ છે; મન બ્રહ્મા છે, પ્રજાપતિ છે.
આત્માધીના વયં સર્વે સ્થિતે તસ્મિન્વયં સ્થિતાઃ
અમે બધા આત્મા પર આધાર રાખીએ છીએ; એ રહે છે ત્યાં સુધી અમે પણ રહીએ છીએ.
જીવસ્તત્પ્રતિબિમ્બં ચ સર્વભોગી હિ કર્મણામ્
જીવ એનું પ્રતિબિંબ છે, કર્મોના બધા ફળનો ભોગવટ કરનાર છે.
બિમ્બં ઘટેષુ ભગ્નેષુ પ્રલીનં ચન્દ્રસૂર્ય્યયોઃ
જેમ તૂટેલા ઘડામાં ચાંદ્ર અને સૂર્યના પ્રતિબિંબ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, તેમ જ તેમનાં રૂપ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.
એકમેવ પરં બ્રહ્મ શેષે વત્સ ભવક્ષયે
હે વત્સ, જગતના અંતે ફક્ત પરમ બ્રહ્મ જ બાકી રહે છે.
તચ્ચ જ્યોતિઃસ્વરૂપં ચ મણ્ડલાકારમેવ ચ
એ બ્રહ્મ પ્રકાશરૂપ છે અને તેજસ્વી વર્તુળ જેવું સ્વરૂપ ધરાવે છે.
આકાશમિવ વિસ્તીર્ણં સર્વવ્યાપકમવ્યયમ્
એ આકાશ જેવું વિશાળ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
વદન્તિ યોગિનસ્તત્ર પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ 1.28.
યોગીઓ ત્યાં પરમ અને શાશ્વત બ્રહ્મ છે એવું કહે છે.
નિરીહં ચ નિરાકારં પરમાત્માનમીશ્વરમ્
એ ઇચ્છાવિહીન અને નિરાકાર છે—એ પરમાત્મા અને ઈશ્વર છે.
પરમાનન્દરૂપં ચ પરમાનન્દકારણમ્ તત્રૈવ લીના પ્રકૃતિઃ સર્વબીજસ્વરૂપિણી
એ પરમ આનંદરૂપ છે અને પરમ આનંદનું કારણ છે; અને ત્યાં જ સર્વ બીજનું સ્વરૂપ ધરાવતી પ્રકૃતિ પણ લીન થઈ જાય છે.
યથાઽગ્નૌ દાહિકા શક્તિઃ પ્રભા સૂર્ય્યે યથા મુને
જેમ અગ્નિમાં દહનશક્તિ અને સૂર્યમાં પ્રકાશ હોય છે, તેમ, હે મુનિ,
યથા શબ્દશ્ચ ગગને યથા ગન્ધઃ ક્ષિતૌ સદા
જેમ આકાશમાં ધ્વનિ અને પૃથ્વીમાં હંમેશા સુગંધ રહે છે,
સૃષ્ટ્યુન્મુખેન તદ્ બ્રહ્મ ચાંશેન પુરુષઃ સ્મૃતઃ
તેમ, જ્યારે બ્રહ્મ સૃષ્ટિ કરવા ઈચ્છે છે, ત્યારે તેનું એક અંશ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.
ત્રિગુણા સા હિ તત્રૈવ પરા ચ્છાયામયી સ્મૃતા
ત્યાં એ ત્રણ ગુણવાળી છે અને પરમ છાયારૂપ તરીકે ઓળખાય છે.
યથા મૃદા કુલાલશ્ચ ઘટં કર્તું ક્ષમઃ સદા
જેમ કુંભાર માટીથી હંમેશા ઘડો બનાવી શકે છે,
સ્વર્ણેન કુણ્ડલં કર્ત્તું સ્વર્ણકારઃ ક્ષમો યથા
અને જેમ સોનાર સોનાથી કુંડળ બનાવી શકે છે,
કુલાલસૃષ્ટા ન ચ મૃન્નિત્યા ચૈવ સનાતની
ઘડો કુંભારે બનાવેલો હોય છે, પણ માટી તો શાશ્વત અને નાશરહિત છે.
નિત્યં તત્પરમં બ્રહ્મ નિત્યા ચ પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા 1.28.
તેમ, પરમ બ્રહ્મ પણ શાશ્વત છે અને પ્રકૃતિ પણ શાશ્વત કહેવાય છે.
મૃદં સ્વર્ણં સમાહર્તું કુલાલસ્વર્ણકારકૌ
માટી કે સોનું મેળવવા માટે કુંભાર અને સોનારની જરૂર પડે છે.
તસ્માત્તત્પ્રકૃતેર્બ્રહ્મ પરમેવ ચ નારદ
એથી, હે નારદ, બ્રહ્મ પ્રકૃતિ કરતાં પણ પરમ છે.
કેચિદ્વદન્તિ તદ્બ્રહ્મ સ્વયં ચ પ્રકૃતિઃ પુમાન્
કેટલાક કહે છે કે બ્રહ્મ પોતે જ પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને છે.
તદ્બ્રહ્મ પરમં ધામ સર્વકારણકારણમ્
એ બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ ધામ છે, બધાના કારણનું પણ કારણ છે.
બ્રહ્મ ચાત્મા ચ સર્વેષાં નિર્લિપ્તં સાક્ષિરૂપિ ચ
બ્રહ્મ અને સર્વનો આત્મા, બંને અસ્પૃશ્ય છે અને સાક્ષી રૂપે રહે છે.
તદ્બ્રહ્મશક્તિઃ પ્રકૃતિઃ સર્વબીજસ્વરૂપિણી
એ બ્રહ્મની શક્તિ એટલે પ્રકૃતિ, જે સર્વ બીજનું સ્વરૂપ છે.
તેજોરૂપં ચ તદ્બ્રહ્મ ધ્યાયન્તે યોગિનઃ સદા
યોગીઓ હંમેશા એ બ્રહ્મને તેજરૂપે ધ્યાન કરે છે.