દૈર્ધ્યં તસ્યાઃ શતગુણં પરિતઃ પરમા શુભા । અમૂલ્યરત્નનિકરૈર્હીરમાણિક્યયોસ્તથા
તેની લંબાઈ ચારે બાજુએ શતગણ જેટલી વધારે છે, અત્યંત શુભ છે, અમૂલ્ય રત્નો, સોનાં અને માનિક્યોથી શોભાયમાન છે.
મણીનાં કૌસ્તુભાદીનામસંખ્યાનાં મનોહરા । અમૂલ્યરત્નનિર્માણં તત્રાવિ પ્રતિમન્દિરમ્
કૌસ્તુભ વગેરે અનગણિત મનોહર રત્નો અને અમૂલ્ય મણિઓથી બનેલા મંદિરો ત્યાં સર્વત્ર છે.
મનોહરં ચ પ્રાકારમદૃષ્ટં વિશ્વકર્મણા । ગોપીભિર્ગોપનિકરૈર્વૈષ્ટિતં કામધેનુભિઃ
વિશ્વકર્માએ બનાવેલી અજાણી મનોહર દીવાલ છે, ગોપીઓ, ગોપગણ અને કામધેનુઓથી ઘેરાયેલ છે.
કલ્પવૃક્ષૈઃ પારિજાતૈરસંખ્યૈશ્ચ સરોવરૈઃ । પુષ્પોદ્યાનૈઃકોટિભિશ્ચ સંવૃતં રાસમણ્ડલમ્
કલ્પવૃક્ષો, પારિજાત, અનગણિત સરોવર અને કરોડો ફૂલબાગોથી ઘેરાયેલું રાસમંડળ છે.
વેષ્ટિતં વેષ્ટિતૈર્ગોપૈર્મન્દિરૈઃ શતકોટિભિઃ । રત્નપ્રદીપયુક્તૈશ્ચ પુષ્પતલ્પસમન્વિતૈઃ
તે ગોપો અને કરોડો મંદિરોથી ઘેરાયેલું છે, રત્નદિપો અને ફૂલના શયનથી શોભાયમાન છે.
સુગન્ધિચન્દનામોદૈઃ કસ્તૂરીકુઙ્કુમાન્વિતૈઃ । ક્રીડોપયુક્તૈર્ભોગેશ્ચ તામ્બૂલૈર્વાસિતૈર્જલૈઃ
સુગંધિત ચંદન, કસ્તૂરી, કુંકુમ અને રમણ-ભોજન માટેના પાનથી સુગંધિત પાણીથી તે શોભાયમાન છે.
ધૂપૈઃ સુરભિરમ્યૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ રત્નદર્પણૈઃ । રક્ષકૈ રક્ષિતં શશ્વદ્રાધાદાસીત્રિકોટિભિઃ
મધુર ધૂપ, હાર અને રત્નના દર્પણોથી શોભાયમાન છે, રાધાજીના કરોડો દાસીઓ સતત રક્ષા કરે છે.
અમૂલ્યરત્નાભરણૈર્વહ્નિશુદ્ધાંશુકૈરપિ । લક્ષણત્તગજેન્દ્રાણાં વેષ્ટિતં ચ બલૈઃ ક્રમાત્
અમૂલ્ય રત્નોના આભૂષણો અને અગ્નિથી શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્રોથી શોભાયમાન છે, ગજમુખીઓની સેનાઓથી ચારે બાજુથી ઘેરાયેલ છે.
નવયૌવનસંપન્નૈ રૂપૈર્નિરુપમૈરપિ । રમ્યં ચ વર્તુલાકારં ચન્દ્રબિમ્બં યથા વ્રજ
નવયૌવનથી ભરપૂર, અપાર સૌંદર્ય ધરાવનારા, મનોહર અને ગોળ આકારનું, ચાંદનીની જેમ તેજસ્વી વ્રજ છે.
અમૂલ્યરત્નરચિતં દશયોજનવિસ્તૃતમ્ । કસ્તૂરીકુઙ્કુમૈ રભ્યૈઃ સુગન્ધિચન્દનાર્ચિતમ્
અમૂલ્ય રત્નોથી બનેલું, દસ યોજન પહોળું, કસ્તૂરી, કુંકુમ અને સુગંધિત ચંદનથી પૂજાય છે.
આવૃતં મઙ્ગલઘટૈઃ ફલપલ્લવસંયુતૈઃ । દધિલાજૈશ્ચ પર્ણૈશ્ચ સ્નિગ્ધદૂર્વાઙ્કુરૈઃ ફલૈઃ
મંગલઘટ, ફળ અને કૂંપળોથી ઘેરાયેલું, દહીં, લાજ, પાન, કોમળ દુર્વા અને ફળોથી શોભાયમાન છે.
શ્રીરામકદલીસ્તમ્ભૈરસંખ્યૈશ્ચ મનોહરૈઃ । પટ્ટસૂત્રનિબદ્ધૈશ્ચ સ્નિગ્ધૈશ્ચન્દનપલ્લવૈઃ
શ્રીરામ કેળાના અનગણિત મનોહર થાંભલાઓ, પટ્ટા સૂત્રથી બંધાયેલા અને કોમળ ચંદનપલ્લવોથી શોભાયમાન છે.
ચન્દનાસક્તમાલ્યૈશ્ચ ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષિતમ્ । અમૂલ્યરત્નરચિતં શતશૃઙ્ગમનોહરમ્
ચંદનથી જોડાયેલા હાર અને આભૂષણોથી શોભાયમાન, અમૂલ્ય રત્નોથી બનેલું અને શતશૃંગથી મનોહર છે.
કોટિયોજનમૂર્ધ્વં ચ દૈર્ધ્યં શતગુણોત્તરમ્ । શૈલપ્રસ્થપરિમિતં પઞ્ચાશત્કોટિયોજનમ્
તેની ઊંચાઈ કરોડ યોજન જેટલી છે, લંબાઈ શતગણ વધારે છે, પર્વતપ્રસ્તર જેટલી માપે પચાસ કરોડ યોજન છે.
અતીવ કમનીયં ય વેદાનિર્વચનીયકમ્ । પ્રાકારમિવ તસ્યાપિ ગોલલોકસ્ય મનોહરમ્
તે અત્યંત મનોહર છે, જેનું વર્ણન પણ વેદો કરી શકતા નથી. એ ગોલોકના લોકને ઘેરી રહેલું એક અતિ આકર્ષક પ્રાચીર જેવું સુંદર છે.
પરિતો વેષ્ટિતં રમ્યં હીરહારસમન્વિતમ્ । તત્ર વૃન્દાવનં રમ્યં યુક્તં ચન્દનપાદપૈઃ
આ પ્રાચીર ચારેય બાજુથી સુશોભિત છે, જેમાં સોનેરી હારોથી શોભા વધે છે. ત્યાં વ્રિંદાવન વસે છે, જ્યાં ચંદનના વૃક્ષો ભરપૂર છે.
કલ્પવૃક્ષૈશ્ચ નમ્યૈશ્ચ મન્દારૈઃ કામધેનુભિઃ । શોભિતં શોભનાઢ્યૈશ્ચ પુષ્પોદ્યાનૈર્મનોહરૈઃ
તે સ્થળ કલ્પવૃક્ષો, નમનારા વૃક્ષો, મંદાર વૃક્ષો અને કામધેનુ ગાયોથી શોભાયમાન છે. સુંદર અને મનમોહક ફૂલોના બગીચાઓથી પણ તેની શોભા વધે છે.
ક્રીડાસરોવરૈ રમ્યૈઃ સુરમ્યૈ રતિમન્દિરૈઃ । અતીવ રમ્યં રહસિ રાસયોગ્યસ્થલાન્વિતમ્
ત્યાં રમવા માટેના સુંદર સરોવરો છે, આનંદ માટેના મનોહર મહેલો છે અને ગુપ્ત સ્થળોએ રાસનૃત્ય માટે યોગ્ય સ્થળો પણ છે.
રક્ષિતં રક્ષકૈ રમ્યૈરસંખ્યૈર્ગોપિકાગણૈઃ । પરિતો વર્તુલાકારં ત્રિલક્ષયોજનં વનમ્
અનંત સુંદર ગોપીઓના સમૂહો એ વનને ચારે બાજુથી રક્ષે છે. આ વન ગોળ આકારનું છે અને ત્રણ લાખ યોજન જેટલું વિશાળ છે.
ષટ્પદધ્વનિસંયુક્તં પુંસ્કોકિલરુતાન્વિતમ્ । તત્રાક્ષયો વટો રમ્યો રહસ્યે બહૃવિસ્તૃતઃ
ત્યાં મધમાખીઓની ગૂંજ અને કોયલના મીઠા રવથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠે છે. એ સ્થળે એક અક્ષય અને સુંદર વટવૃક્ષ છે, જે વિશાળ અને એકાંતમાં છે.
સહસ્રયોજનોર્ધ્વશ્ચ પરિતશ્ચ ચતુર્ગુણઃ । ગોપીનાં કલ્પવૃક્ષશ્ચ સર્વવાઞ્છાફલપ્રદઃ
આ વટવૃક્ષ હજાર યોજન ઊંચું છે અને તેની પહોળાઈ ચાર ગણું વધારે છે. એ ગોપીઓનું કલ્પવૃક્ષ છે, જે સર્વે ઇચ્છિત ફળ આપે છે.
ક્રીડાન્વિતૈરાવૃતશ્ચ રાધાદાસીત્રિલક્ષકૈઃ । વિરજાતીરનિરાણાં વાયુના શીતલેન ચ
આ વૃક્ષ આસપાસ ત્રણ લાખ રાધાઓ રમતમાં મગ્ન છે. વિરજા નદીના કિનારેથી આવતી ઠંડી અને સુગંધિત પવન પણ અહીં વહે છે.
પુષ્પાન્વિતેન મન્દેન પવિત્રશ્ચ સુગન્ધિના । દાસીગણૈરસંખ્યૈશ્ચ વૃન્દાવનવિનોદિની
ફૂલોથી સુગંધિત, મીઠી અને શુદ્ધ પવન અહીં વહે છે. અનગણિત દાસીઓના સમૂહોથી પણ વ્રિંદાવન હૃદયને આનંદ આપે છે.
તત્ર ક્રીડતિ રાધા સા મમ પ્રાણાધિદેવતા । સેયં શ્રીદામશાપેન વૃષભાનસુતાઽધુના
ત્યાં રાધા રમે છે, જે મારા પ્રાણની દેવી છે. શ્રીદામના શાપથી હવે એ વૃષભાનુની પુત્રી બની છે.
બ્રહ્માદિદેવૈઃ સિદ્ધેન્દ્રૈર્મુનીન્દ્રૈઃ પૂજિતા વ્રજ । સિદ્ધૈર્ગુણૈર્બલૈર્બુદ્ધ્યા જ્ઞાનયોગૈશ્ચ વિદ્યયા
વ્રજમાં બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ, તેમજ ગુણ, બળ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન, યોગ અને વિદ્યાથી યુક્ત લોકો રાધાનું પૂજન કરે છે.
તાત સર્વપ્રકારેણ વન્દ્યા સત્સદૃશી પ્રિયા । ઇત્યેવં કથિતં નન્દ બ્રહ્માણ્ડાનાં ચ વર્ણનમ્
પિતા, રાધા સર્વ રીતે પૂજનીય છે અને સજ્જનો જેવી પ્રિય છે. હે નંદ, આ રીતે બ્રહ્માંડનું વર્ણન પૂર્ણ થયું.
અથ પઞ્ચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ નન્દ ઉવાચ વર્ણાનાં ચ ચતુર્ણાં ચ ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ સાંપ્રતમ્ । વિપાકં કર્મણાં ચૈવ સર્વેષાં પ્રાણિનામપિ
નંદે પૂછ્યું: હવે મને ચાર વર્ણો, શું ખાવું અને શું ન ખાવું, સર્વ પ્રાણીઓના કર્મફળ અને સર્વ કારણોના કારણ વિશે કહો.
કથયસ્વ મહાભાગ કારણાનાં ચ કારણમ્ । ત્વત્તોઽન્યં કં ચ પૃચ્છામિ નિતાન્તં સન્તમીશ્વરમ્
હે મહાભાગ્યશાળી, સર્વ કારણોના કારણ પણ કહો. હે ઈશ્વર, તમારાથી વિના બીજાને કોણ પૂછે?
શ્રીભગવાનુવાચ ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચતુર્ણાં ચ વર્ણાનાં ચ યથોચિતમ્ । વેદોક્તં શ્રૂયતા તાત સાવધાનં નિશામય
ભગવાન બોલ્યા: ચાર વર્ણો માટે શું ખાવું અને શું ન ખાવું તે વેદોમાં જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો, પિતા.
અયઃપાત્રે પયઃપાનં ગવ્યં સિદ્ધાન્નમેવ ચ । ભૃષ્ટાદિકં પધુ ગુડં નાલિકેરોદકં તથા
લોખંડના વાસણમાં દૂધ પીવું, ગૌઉત્પન્ન વસ્તુઓ, પાકેલું ખોરાક, તળેલું, ગોળ અને નાળિયેરનું પાણી—