ન કુર્યાન્નરબુદ્ધિં ચ ગુરૌ પિતરિ સંતતમ્ । કૃત્વા ચ નરબુદ્ધિં ચ બ્રહ્મહત્યાં લભેદ્ધ્રુવમ્
ક્યારેય ગુરુ કે પિતાને સામાન્ય માણસ સમાન ન માનવું. જો એવું કરે તો ચોક્કસપણે બ્રાહ્મણ હત્યાનો પાપ લાગે છે.
માતરં પૂજયેદ્ભક્ત્યા પિતુશ્ચાપ્યધિકાં તથા । માતુઃ પરં ગુરું ચૈવ પૂજયેદ્ભક્તિયોગતઃ
માતાને ભક્તિપૂર્વક પૂજવી જોઈએ અને પિતાને તો એથી પણ વધુ. ગુરુમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન છે, તેને પણ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી પૂજવું જોઈએ.
પિતા માતા ગુરુર્ભાર્યા શિષ્યઃ પુત્રઃ સદાઽક્ષમઃ । અનાથા ભગિની કન્યા નિત્યં પોષ્યા ગુરુપ્રિયા
પિતા, માતા, ગુરુ, પત્ની, શિષ્ય અને પુત્ર હંમેશા લાડથી રાખવા યોગ્ય છે. અનાથ, બહેન, કન્યા અને ગુરુપ્રિય સ્ત્રીઓનું પણ હંમેશા પાલન કરવું જોઈએ.
એવં ચ કથિતં તાત સર્વેષાં ધર્મમુત્તમમ્ । શ્ત્રીજાતિર્વાસ્તપીશુદ્ધા તાશ્ચ સર્વાઃ પતિવ્રતાઃ
હવે સર્વોત્તમ ધર્મ કહ્યો છે. જે સ્ત્રીઓ શુદ્ધ વર્તનવાળી અને પતિવ્રતા છે, એ બધાની વાત અહીં કરવામાં આવી છે.
સર્વા જાતિરેકવિધા ચાઽઽદૌ સૃષ્ટા ચ બ્રહ્મણા । તાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતેરંશાઃ પવિત્રાઃ પણ્ડિતાધિકાઃ
સર્વ જાતિઓની શરૂઆતમાં બ્રહ્માએ એક જ રીતે રચના કરી હતી. બધી સ્ત્રીઓ પ્રકૃતિના અંશ છે, પવિત્ર છે અને પંડિતોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.
કેદારકન્યાશાપેન સ હિ ધર્મઃ ક્ષયં ગતઃ । તદા કોપેન ધાત્રા ચ કૃત્યા સ્ત્રી ચ વિનિર્મિતા
કેદારકન્યાના શ્રાપથી એ ધર્મ નષ્ટ થયો. પછી ધાતાએ ક્રોધથી કૃત્યા અને સ્ત્રીની રચના કરી.
કૃત્યા સ્ત્રી ત્રિવિધા જાતિર્બ્રહ્મણા નિર્મિતા પુરા । ઉત્તમા પ્રથમા સા ચ મધ્યમા ચાધમા વ્રજ
કૃત્યા અને સ્ત્રી ત્રણ પ્રકારની બ્રહ્માએ બનાવેલી: શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ.
ઉત્તમા પતિભક્તા સા કિંચિદ્ધર્મસમન્વિતા । પ્રાણાન્તેઽપિ ન કુરુતે તં જારમયશકરમ્
શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી પતિપ્રતિ ભક્તિ ધરાવે છે અને ધર્મમાં પણ થોડી જોડાયેલી છે. જીવનના અંતે પણ તે કદી પતિ સિવાય બીજાને સ્વીકારતી નથી.
પૂજયેત્સા યથા કાન્તં તથા દેવદ્વિજાતિથીન્ । વ્રતાનિ ચોપવાસાંશ્ચ કુરુતે સર્વપૂજનમ્
એ સ્ત્રી પતિને જેમ પૂજે છે તેમ દેવ, બ્રાહ્મણ અને મહેમાનને પણ પૂજે છે. ઉપવાસ, વ્રત અને સર્વ પૂજાઓ કરે છે.
ગુરુણા રક્ષિતા યત્નાજ્જારં ચ ન ભજેદ્ભયાત્ । સ કૃત્રિમા મધ્યમા ચ યથાકિંચિત્પતિં ભજેત્
ગુરુ દ્વારા કાળજીપૂર્વક રક્ષાયેલી સ્ત્રી ભયને કારણે પરપુરુષથી દૂર રહે છે. મધ્યમ સ્ત્રી દેખાવ માટે પતિની સેવા કરે છે.
સ્થાનં નાસ્તિક્ષણં નાસ્તિ નાસ્તિ પ્રાર્થયિતા નરઃ । તેન હે નન્દ તાસાં ચ સતીત્વમુપજાયતે
એ સ્ત્રીઓ માટે કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન, સમય કે માંગનાર નથી. હે નંદ, એમનું પતિવ્રતત્વ એ રીતે જ ઊભું રહે છે.
અધમા પરમા દુષ્ટાઽત્યન્તાસદ્વંશજા તથા । અધર્મશીલા દુઃશીલા દુર્મુખા કલહાન્વિતા
નીચ સ્ત્રીઓ અત્યંત દુષ્ટ, અશુભ કુળમાં જન્મેલી, અધર્મી, ખરાબ વર્તનવાળી, ખરાબ બોલતી અને ઝઘડાળુ હોય છે.
પતિં ભર્ત્સયતે નિત્યં જારં ચ સેવતે સદા । દુઃશં દદાતિ કાન્તાય વિષતુલ્યં ચ પશ્યતિ
એ પતિને રોજ ધિક્કારે છે અને પ્રેમીને હંમેશા સેવા આપે છે. પતિને નુકસાનકારક વસ્તુ આપે છે અને તેને ઝેર સમાન માને છે.
જારદ્વારમુપાયેન હન્તિ કાન્તં મનોહરમ્ । ધર્મિષ્ઠં ચ વરિષ્ઠં ચ ગરિષ્ઠં ચ મહીતલે
એ સ્ત્રી પ્રેમીના સહારે છલથી પોતાના આકર્ષક પતિને મારે છે, ભલે પતિ ધર્મી, શ્રેષ્ઠ કે મહાન હોય.
કામદેવસમં ચાપિ જારં પશ્યતિ કામતઃ । શુભદૃષ્ટ્યા કટાક્ષેણ શરવત્પાપીયસી મુદા
કામના ભાવથી સ્ત્રી પોતાના પ્રેમીને કામદેવ સમાન માને છે, અને ખુશીથી પાપમાં મગ્ન થઈ, મીઠી નજરે તેને જુએ છે, જાણે તીર વાગ્યો હોય એમ.
સુવેષં પુરુષં દ્રષ્ટ્વા યુવાનં રતિશૂકરમ્ । યોનિઃ ક્લિદ્યતિ નારીણાં કામિનીનાં નિરન્તરમ્
સુંદર વેશમાં, યુવાન અને પ્રેમકૌશલ્ય ધરાવતા પુરુષને જોઈ, કામના ધરાવતી સ્ત્રીઓનું મન સતત ઉશ્કેરાય છે.
દદાતિ ભર્ત્રે નાઽઽહારં વિષોક્તિં વક્તિ સંતતમ્ । અધર્મં ચિન્તયેચ્છશ્વજ્જારં ચ પરમં મુદા
એવી સ્ત્રી પતિને ભોજન આપતી નથી, વારંવાર કડવી વાતો કરે છે, હંમેશા અધર્મના વિચારો કરે છે અને પ્રેમીમાં જ આનંદ મેળવે છે.
ગુરુભિર્ભર્ત્સિતા સા ચ રક્ષિતા ચ શતેન ચ । તથાઽપિ જારં કુરુતે નાપિ સાધ્યા નૃપેરપિ
ગુરુઓએ ઠપકો આપ્યો હોય કે સો રીતે રક્ષા કરવામાં આવી હોય, તેમ છતાં એ સ્ત્રી પ્રેમીને શોધે છે; રાજા પણ તેને રોકી શકતો નથી.
નાસ્તિ તસ્યાઃ પ્રિયં કિંચિત્સર્વં કાર્યવશેન ચ । ગાવસ્તૃણમિવારણ્યે પ્રાર્થયન્તી નવં નવમ્
એ સ્ત્રીને કશુંય પ્રિય નથી; બધું પોતાનાં સ્વાર્થ માટે જ છે. જંગલમાં ગાયો જેમ તાજું ઘાસ શોધે છે, તેમ એ નવી નવી વસ્તુઓની ઇચ્છા રાખે છે.
વિદ્યુદાભા જલે રેખા તસ્યા પ્રીતિસ્તથૈવ ચ । અધર્મયુક્તા સતતં કપટં વક્તિ નિશ્ચિતમ્
એની પ્રીતિ પાણી પર દોરેલી રેખા જેવી છે, વીજળી જેવી ક્ષણિક છે; હંમેશા અધર્મ સાથે જોડાયેલી છે અને નિશ્ચિતપણે કપટથી બોલે છે.
વ્રતે તપસિ ધર્મે ચ ન મનો ગૃહકર્મણિ । ન ગુરૌ ન ચ દેવેષુ જારે સ્નિગ્ધં ચ ચઞ્ચલમ્
એનું મન ન વ્રતમાં, ન તપમાં, ન ધર્મમાં, ન ઘરનાં કામમાં, ન ગુરુમાં, ન દેવોમાં— માત્ર પ્રેમી તરફ જ લાગેલું અને ચંચળ રહે છે.
સ્ત્રીજાતિત્રિવિધાનાં ચ કથા ચ કથિતા મયા । ભક્તાનાં ત્રિવિધાનાં ચ લક્ષણં શ્રૂયતામિતિ
સ્ત્રીઓના ત્રણ પ્રકારની વાત મેં કહી; હવે ભક્તોના ત્રણ પ્રકારના લક્ષણો સાંભળો.
તૃણશય્યારતો ભક્તો મન્નામગુણકીર્તિષુ । મનો નિવેશયેત્ત્યક્ત્વા સંસારસુખકારણમ્
જે ભક્ત ઘાસની શય્યામાં આનંદ મેળવે છે, મારું નામ, ગુણ અને કીર્તિમાં મન લગાવે છે, અને સંસારના સુખના કારણો ત્યજી દે છે.
વ્યાયતે મત્પદાબ્જં ચ પૂજયેદ્ભક્તિભાવતઃ । અહૈતુકીં તસ્ય દેવાઃ સંકલ્પરહિતસ્ય ચ
એ ભક્ત મારા ચરણ કમળની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે, કોઈ સ્વાર્થ વિના; એવા નિષ્કામ ભક્તને દેવતાઓ પણ અહેતુક કૃપા આપે છે.
સર્વસિદ્ધિંન વાઞ્છન્તિ તેઽણિમાદિકમીપ્સિતમ્ । બ્રહ્મત્વમમરત્વં વા સુરત્વં સુખકારણમ્
એવો ભક્ત કોઈ સિદ્ધિ ઇચ્છતો નથી, ન તો અણિમા જેવી શક્તિઓ, ન બ્રહ્માની પદવી, અમરત્વ કે દેવસુખની પણ ઇચ્છા રાખતો નથી.
દાસ્યં વિના નહીચ્છન્તિ સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્ । નૈવ નિર્વાણમુક્તિં ચ સુધાપાનમભીપ્સિતમ્
એવો ભક્ત માત્ર દાસ્યભાવ જ ઇચ્છે છે, મારા લોકમાં રહેવું સહિતની ચાર મુક્તિ પણ નથી ઈચ્છતો; ન તો પરમ મુક્તિ કે અમૃતપાનની કામના રાખે છે.
વાઞ્છન્તિ નિશ્ચિલાં ભક્તિં મદીયામતુલામપિ । સ્ત્રીપુંવિભેદો નાસ્ત્યેવ સર્વજીવેષુ ભિન્નતા
એવો ભક્ત અડગ અને અનન્ય ભક્તિ જ ઈચ્છે છે; સ્ત્રી-પુરુષનો ભેદ કે કોઈ જીવમાં ફરક નથી.
તેષાં સિદ્ધેશ્વરાણાં ચ પ્રવરાણાં વ્રજેશ્વર । ક્ષુત્પિપાસાદિકં નિદ્રાલોભમોહાદિકં રિપુમ્
હે વ્રજના રાજા, એવા સિદ્ધ ભક્તોમાં ભૂખ, તરસ, ઊંઘ, લોભ, મોહ વગેરે દોષો છૂટી જાય છે.
ત્પક્ત્વા દિવાનિશં માં ચ ધ્યાયન્તે ચ દિગમ્બરાઃ । સમદ્ભક્તોત્તમો નન્દ શ્રૂયતાં મધ્યમાદિકમ્
આ બધું ત્યજી, એ ભક્ત દિવસ-રાત મને ધ્યાન કરે છે, દિશાઓ જ એમના વસ્ત્ર હોય છે; હે નંદ, હવે મધ્યમ ભક્ત વિશે સાંભળો.
નાઽઽસક્તઃ કર્મસુ ગૃહી પૂર્વપ્રાક્તનતઃ શુચિઃ । કરોતિ સતતં ચૈવ પૂર્વકર્મનિકૃન્તનમ્
ગૃહસ્થ ભક્ત કર્મોમાં આસક્ત નથી, પૂર્વકર્મના પુણ્યથી શુદ્ધ છે, અને હંમેશા પૂર્વકર્મનો બંધન તોડવા પ્રયત્ન કરે છે.